Ocena zabytku


Mo偶esz oceni膰:
Bochnia (woj. ma艂opolskie) - Ca艂kowicie przebudowany 艣redniowieczny zamek 偶upny

Ocena obecnej atrakcyjno艣ci obiektu
艢rednia ocena: 1.7 na 5. G艂os贸w: 27 1.5 stars
           
 
Ocena nastawienia do turyst贸w na terenie obiektu
艢rednia ocena: 2.9 na 5. G艂os贸w: 17 3 stars
           
 


Opis i stan obecny


Zamek 偶upny w Bochni nie jest 偶adn膮 atrakcj膮. Nie ma oznacze艅 ani drogowskaz贸w. Miasto nie ma si臋 czym chwali膰, bo jego widok wywo艂uje u艣miech politowania. Brzydka pi臋trowa kamienica z drewnian膮 werand膮 przy ul. Regis 3 w najmniejszym stopniu nie przypomina zabytku. A jednak w tym miejscu bywali monarchowie i znane postacie r贸偶nych epok. Zamek nie zosta艂 w pe艂ni poznany, ale dzi臋ki wykopaliskom z 2016 roku wiadomo ju偶 o wiele wi臋cej.
Cenne 偶upy
Zamek sta艂 na stra偶y cennej kopalni soli, kt贸r膮 dawniej wykorzystywano przede wszystkim do konserwacji ryb i mi臋sa. Warto艣膰 soli w 艣redniowieczu niewiele ust臋powa艂a z艂otu. Dlatego w Polsce kopalnie i warzelnie soli by艂y obj臋te monopolem i podlega艂y zawsze kr贸lowi, kt贸ry mia艂 prawo mianowania 偶upnika (偶upa = kopalnia soli) - dzier偶awc臋, administratora kopalni. Urz臋dnik ten odpowiada艂 za ca艂o艣膰 - od wydobycia po sprzeda偶. 呕upnik cz臋sto w og贸le nie mieszka艂 w zamku, a codzienn膮 administracj臋 kopalni powierza艂 pod偶upkowi (podobnie by艂o w Bochni). Kr贸lowi przys艂ugiwa艂 sta艂y podatek (czynsz) z kopalni. Szacuje si臋, 偶e 1/3 dochodu skarbca kr贸lewskiego pochodzi艂o z 偶up solnych. Mo偶na wi臋c stwierdzi膰, i偶 od 偶up i "obrotno艣ci" 偶upnik贸w nierzadko zale偶a艂 los Rzeczypospolitej, bo dzi臋ki ich podatkom mo偶na by艂o op艂aci膰 liczniejsze wojsko, czy wzmocni膰 twierdze.


Zamek sta艂 w pobli偶u kopalni, ale poza miastem, co jest do艣膰 rzadkie. Zamki 偶upne mie艣ci艂y bowiem urz臋dy g贸rnicze, magazyny oraz izby zwi膮zane z wydobyciem i przerobem surowca. Dlatego budowano je zazwyczaj w mie艣cie, gdzie znajdowa艂o si臋 zaplecze rzemie艣lnicze i handlowe.
Po艂udniowe mury obronne zamku boche艅skiego by艂 zarazem p贸艂nocnymi miejskimi. Je艣li za jego pocz膮tki uzna膰 XIII wiek, a wskazuje na to obecno艣膰 w Bochni kaplicy 艣w. Stanis艂awa, kt贸rego kult rozwin膮艂 si臋 w XIII wieku, to zamek m贸g艂 sk艂ada膰 si臋 z drewnianej wie偶y i przyleg艂ego do niej drewnianego budynku umocnionych palisad膮. Po ufortyfikowaniu miasta zabudowa zamku sta艂a si臋 murowana. Mury obwodowe otacza艂y dom wielki, zwany w literaturze budynkiem po艂udniowym. By艂 to podpiwniczony pi臋trowy budynek o wymiarach 26 x 17 m, wzmocniony szkarpami, po艂o偶ony na osi p贸艂noc - po艂udnie. Od p艂n.-wsch. przylega艂a do niego wie偶a na planie kwadratu o boku 8 m. Na pi臋trze tego budynku funkcjonowa艂a wspomniana kaplica, pokoje go艣cinne, kancelaria 偶upna, komnaty pod偶upka. Na parterze m.in. 2 du偶e izby reprezentacyjne: jadalnia i do spotka艅 urz臋dowych, kuchnia, areszt, a w piwnicach zbrojownia. Znamy go z p贸藕niejszego rysunku geodety i administratora 偶up - J. G. Borlacha. W miejscu tym stoi obecnie budynek Domu Kultury pod adresem ul. Regis 1. Na zamku funkcjonowa艂a te偶 艂a藕nia oraz zaplecze techniczno-gospodarcze z magazynami. Wjazd prowadzi艂 od po艂udnia przez wie偶臋 bramn膮 przy szybie "Regis". Odkryte mury nale偶膮ce hipotetycznie do wie偶y bramnej datowane s膮 na 2. po艂ow臋 XV wieku, wi臋c by膰 mo偶e wcze艣niej by艂a ona drewniana.
Po stronie zachodniej i po艂udniowo-zachodniej znajdowa艂 si臋 przygr贸dek z drewnian膮 zabudow膮 gospodarcz膮 i mieszkaln膮. Budynki po drugiej strony ulicy Regis z nr 4 i 6 to przebudowane pozosta艂o艣ci 2 skrzyde艂 mieszkalnych z ok. 1783 dla urz臋dnik贸w 偶upnych. Mi臋dzy nimi znajdowa艂y si臋 dawne stajnie, pierwotnie drewniane wzmiankowane w XVI wieku, a od XVIII wieku murowane. Zburzono je w XIX stuleciu.


Litografia Carla Bernda z pierwszej po艂owy XIX wieku. Zamek zaznaczony. Wida膰 jakie艣 boczne oficyny lub skrzyd艂a, o kt贸rych brak informacji

Cho膰 jeszcze w XVI wieku zamek posiada艂 mocne mury, wie偶臋 ze strzelnicami i zbrojowni臋, to po przebudowie w 1536 r. nie by艂 ju偶 obiektem gotowym do obrony przed atakiem regularnego wojska. Pe艂ni艂 raczej funkcje administracyjno-gospodarcze. W tym czasie powsta艂o tzw. skrzyd艂o p贸艂nocne, czyli zachowany do dzi艣 pi臋trowy budynek z piwnicami. By艂 on kilkakrotnie przekszta艂cany, a w XVIII wieku nadano mu styl barokowej willi z wie偶yczk膮 zegarow膮 i dzwonem po 艣rodku. Stary budynek i wie偶a nie nadawa艂y si臋 nawet do remontu, wi臋c je zburzono, wcze艣niej zrobiono to ju偶 z murami obronnymi. Na przygr贸dku powoli zacz臋to tworzy膰 park salinarny. Jeszcze w XIX w. wygl膮d zamku 偶upnego zosta艂 zredukowany do obecnej postaci.
Niedawne badania archeologiczne ujawni艂y wiele cennych informacji, kt贸re pos艂u偶膮 do odtworzenia budowli. Co prawda nie w najciekawszej gotyckiej czy renesansowej wersji, lecz XVIII-wiecznej barokowej, ale dobre i to.
Okaza艂o si臋, 偶e zachowany budynek posiada elementy z XVII wieku. Do tego momentu by艂 traktowany jak obiekt XIX-wieczny. Przebudowy nie zatar艂y jednak jego historii. Pod tynkiem znajduj膮 si臋 polichromie 艣cienne, a pod deskami sufitowymi ozdobne sklepienie modrzewiowe. Budynek wpisano wi臋c do rejestru zabytk贸w i zlecono wykonanie projektu odbudowy, kt贸ry po zdobyciu funduszy (ok. 11 mln. z艂) wygl膮da艂by jak poni偶ej. W piwnicach ma mie艣ci膰 si臋 kawiarnia, na parterze sale ekspozycyjne m.in. przedstawiaj膮ce w spos贸b interaktywny histori臋 miasta i 偶upy solnej, na pi臋trze sale reprezentacyjne, konferencyjne i ekspozycja sta艂a, na poddaszu kolejna sala konferencyjna i zaplecze techniczne. Ciekaw膮 kwesti膮 mo偶e by膰 budynek Stra偶y Miejskiej, po艂o偶ony kawa艂ek w stron臋 po艂udniow膮 (ul. Regis 2). Istniej膮 przes艂anki, i偶 w jego murach wtopiona jest jaka艣 budowla z za艂o偶enia zamkowego.




Plany i rekonstrukcje



Bochnia w 艣redniowieczu. Miasto lokacyjne (kol. pomara艅czowy) i przedmie艣cie (kol. bia艂y). A - ko艣ci贸艂 parafialny 艣w. Miko艂aja, B - teren zamku 偶upnego, C - ratusz, D - sukiennice, E - Nowy Rynek, F - teren szpitala g贸rniczego z ko艣cio艂em 艢w. Krzy偶a, G - ko艣ci贸艂 i klasztor dominikan贸w, 1,2,3,4, - bramy miejskie, 5 - szyb Sutoris, 6 - Gazaris, 7 - szyb Hermana, 8 - szyb Regis


Austriacka mapa przedstawiaj膮ca widok Bochni po 1782 roku. Zamek w niebieskim kwadracie. Wi臋ksza od niego budowla to nowe stajnie z oficynami mieszkalnymi. Pod zamkiem wida膰 jaki艣 budynek. Jest to albo ruina g艂贸wnego budynku zamkowego (po艂udniowego), kt贸ry powinien ju偶 nie istnie膰 albo postawiono w jego miejscu jaki艣 inny obiekt


Por贸wnanie zabudowy na mapie katastralnej ok. 60 lat p贸藕niej. Zamek z oficyn膮 od p贸艂nocy w niebieskim kwadracie. Budynku po艂udniowego ju偶 nie ma.


Plan zamku w Bochni autorstwa 偶upnika krakowskiego Jana Gotfryda Borlacha z pocz. XVIII wieku (sprzed przebudowy)


Rysunek zamku w Bochni (widok od wschodu) autorstwa 偶upnika krakowskiego Jana Gotfryda Borlacha z pocz. XVIII wieku (sprzed przebudowy)


Przekr贸j pionowy Zamku 呕upnego z pocz. XIX wieku


Rekonstrukcje zamku w XIV wieku (gotycki budynek po艂udniowy z wie偶膮) i XVI wieku (ten sam budynek po przebudowie renesansowej) Adama Kobieli wg danych E. Dworaczy艅skiego


Historia, wydarzenia


Zamek 偶upny w Bochni w formie murowanej istnia艂 na pewno ju偶 w II po艂. XIV wieku, nie wyklucza si臋 jednak, i偶 pierwotny drewniany zameczek powsta艂 jeszcze w XIII stuleciu z inicjatywy ksi臋cia Boles艂awa Wstydliwego, jako siedziba urz臋dnik贸w sprawuj膮cych piecz臋 nad przynosz膮ca poka藕ny doch贸d 偶up膮 (kopalni膮) soli. Budowla wielokrotnie go艣ci艂a polskich monarch贸w, w tym Kazimierza Wielkiego, kt贸ry zapewne przyczyni艂 si臋 do powstania murowanej warowni z艂膮czonej z fortyfikacjami miejskimi. Z XIV wieku pochodz膮 dwie wzmianki wskazuj膮ce na istnienie w zamku kaplicy 艣w. Stanis艂awa.
Sebastian Lubomirski
Inwentaryzacja 偶up boche艅skich w 1581 r by艂a zwi膮zana ze zmian膮 偶upnika. Zosta艂 nim Sebastian Lubomirski, kt贸ry posiada艂 w贸wczas zaledwie 4 pe艂ne wsie. O przekazaniu bardzo intratnego urz臋du w艂a艣nie Lubomirskiemu zawa偶y艂a prawdopodobnie najwy偶sza kwota czynszu jak膮 zaoferowa艂 kr贸lowi Stefanowi Batoremu. Poprzedni 偶upnik - Prospero Provana z Piemontu wywi膮zywa艂 si臋 ze swoich obowi膮zk贸w fatalnie. Lubomirski prowadzi艂 jednak podobn膮, rabunkow膮 polityk臋 i 3 lata p贸藕niej musia艂 ucieka膰 przez okno przed zbuntowanymi g贸rnikami. Zawsze jednak dba艂, aby kr贸l otrzyma艂 na czas nale偶ny czynsz, dlatego pozwalano mu na wiele. Gdy skargi na Lubomirskiego nie przestawa艂y wp艂ywa膰, kr贸l Zygmunt III Waza zareagowa艂 wreszcie na to powo艂aniem specjalnej komisji. Zarzuty potwierdzono, 偶upnik przyw艂aszcza艂 sobie maj膮tek, nie wykonywa艂 prac remontowych przez co kopalnie zacz臋艂y popada膰 w ruin臋, a g贸rnicy gin臋li w wypadkach, zani偶a艂 pensje, udowodniono mu r贸wnie偶 brak dba艂o艣ci o bezpiecze艅stwo 偶up. W zamkowym arsenale przechowywano bowiem dzia艂a z herbami kr贸lewskimi, a Lubomirski wywi贸z艂 je do swojego zamku w Lanckoronie. W 1592 roku kr贸l usun膮艂 go z urz臋du. Lubomirski przez prawie 12 lat zd膮偶y艂 jednak dorobi膰 si臋 na soli i zosta艂 protoplast膮 pot臋偶nego rodu magnackiego. Musia艂 naprawd臋 wyr贸偶nia膰 si臋 w wysoko艣ci zysku z 偶up i skrupulatno艣ci wobec dworu kr贸lewskiego, bo 15 lat p贸藕niej monarcha ponownie powierzy艂 mu 偶upy boche艅skie na okres 3 lat.

W latach 1536-1539 偶upnik Seweryn Boner nada艂 swej rezydencji renesansowy charakter, ozdobi艂 j膮 m.in. attyk膮 i wie偶yczk膮 z zegarem. By膰 mo偶e w tym okresie postawiono drugie skrzyd艂o zamku, zwane p贸艂nocnym. Jego reliktami jest zachowany do dzi艣 budynek. Na wsch贸d od zamku za艂o偶ono ogrody.
W 1517 roku do Bochni zawita艂 szwajcarski humanista Joachim Wadianus, zwiedzi艂 kopalni臋 i zamek na zaproszenie 偶upnika Jana Bonera. We wspomnieniach nazwa艂 siedzib臋 Bonera "zamkiem kr贸lewskim", wi臋c budowla musia艂a by膰 okaza艂a.
W 1538 roku Boner go艣ci艂 w zamku boche艅skim kr贸la Zygmunta I Starego wraz z rodzin膮, czyli kr贸low膮 Bon膮 i kr贸lewiczem Zygmuntem Augustem. W 1578 r. przez kilka dni mieszka艂 w nim kr贸l Stefan Batory z dworem, wizytuj膮c 偶upy.
Z 1581 r. pochodzi opis inwentarzowy, z kt贸rego mo偶emy si臋 dowiedzie膰 偶e wej艣cie do g艂贸wnego budynku znajdowa艂o si臋 w skrzydle po艂udniowym przez przez bram臋 z "herbem Kr贸la Jego Mo艣ci". Na parterze by艂a wielka izba wyposa偶ona w cenne obrazy i meble, w kt贸rej przyjmowano wa偶nych go艣ci. Poza tym kuchnia, arsena艂 i areszt. Na pi臋tro prowadzi艂y wewn臋trzne kamienne schody, a drugie drewniane postawiono na zewn膮trz i po艂膮czono z gankami otaczaj膮cymi budynek. Pi臋tro zajmowa艂a kaplica 偶upna pod wezwaniem 艣w. Stanis艂awa, "pokoje kr贸lewskie" (czyli komnaty dla znaczniejszych go艣ci), kancelaria 偶upy, mieszkanie pod偶upka. Budynek pokryty by艂 dachem z wie偶膮 zegarow膮 i dzwonkiem. Ca艂o艣膰 chroni艂 mur obwodowy.
Ok. 1616 r. dobudowana zosta艂a nowa drewniana izba pisarska od strony zachodniej, a 4 lata p贸藕niej wspominany jest drewniany dom pod偶upka w cz臋艣ci p贸艂nocnej. W 1620 r. komisja 偶upna raportuje o post臋puj膮cej dewastacji zamku.
Wojny, po偶ary, zarazy w XVII stuleciu nieomal doprowadzi艂y miasto i rezydencj臋 do upadku. Przesta艂y istnie膰 mury obronne. Podczas potopu naje藕d藕cy ze Szwecji i Siedmiogrodu spustoszyli miasto dwukrotnie. Komisja 偶upna zanotowa艂a w 1660 roku, i偶 zamek 偶upny (budynek "stary" i "wielki") jest bez dachu, a kaplic臋 zniszczyli Szwedzi. W 1702 r. w dawnej warowni ukry艂 si臋 kr贸l August II Sas. 艢ciga艂 go kr贸l Karol XII po bitwie pod Kliszowem i wkr贸tce tak偶e on zatrzyma艂 si臋 w tych murach.
W latach 1731-1732 postanowiono zrobi膰 co艣 ze zrujnowan膮 siedzib膮 偶upn膮 i wyburzono najstarszy budynek od strony po艂udniowej, podobnie jak wie偶臋. Drugi, nowszy dom (zachowany) przekszta艂cono na pa艂acyk z wie偶膮 zegarow膮 po 艣rodku. Od zachodu powsta艂 park, kt贸ry by艂 zacz膮tkiem parku salinarnego, oficjalnie otwartego w 1868 r.
W 1768 r. w zamku 偶upnym bronili si臋 konfederaci barscy, ale wyparli ich moskale pod wodz膮 gen. Suworowa.
Po rozbiorach Austriacy zaadaptowali budowl臋 na siedzib臋 urz臋du salinarnego (czyli 偶upnego) i mieszkania dla wy偶szych urz臋dnik贸w, przede wszystkich administrator贸w kopalni Dokonali kolejnych przekszta艂ce艅, m.in. zamieniono barokowe dachy 艂amane na czterospadowe.
Po 1870 r. austriacki architekt salinarny Karol Witz przebudowa艂 zamek 偶upny w stylu willi szwajcarskiej.
W 1910 r. dodano drewniany ganek w elewacji tylnej, nadaj膮c mu dzisiejszy wygl膮d. Budynek sta艂 si臋 kamienic膮 z kilkoma mieszkaniami. Po wojnie na miejscu budynku po艂udniowego komuni艣ci postawili siedzib臋 PZPR. Potem zamieniono j膮 na Dom Kultury. Badania archeologiczne prowadzi艂 tu A. Jod艂owski w 1970 r. Dwa wykopy: po wschodniej stronie w ogrodach i przy 艣cianie p贸艂nocnej zachowanego budynku ods艂oni艂y fragmenty ceramiki z 2. po艂owy XIII wieku i fundamenty wykonane z du偶ych nieregularnych kamieni piaskowcowych z kawa艂kami ceg艂y. Nast臋pnie teren zamkowy badano w 1993 i 1994 roku. W p贸艂nocnej cz臋艣ci natrafiono na fundamenty nieokre艣lonego budynku, kt贸ry hipotetycznie mo偶na datowa膰 na XVI-XVII wiek. Nie uda艂o si臋 zlokalizowa膰 mur贸w obwodowych, kt贸rych poszukiwano w dawnych ogrodach. Budynek p贸艂nocny do ko艅ca XX wieku by艂 socjalnym domem mieszkalnym, ale z powodu z艂ego stanu technicznego na pocz膮tku obecnego stulecia zosta艂 opuszczony. Obiekt mia艂 zosta膰 wyburzony, ale w 2015 roku postanowiono odda膰 go do zbadania archeologom. Prace pod kierunkiem Eligiusza Dworaczy艅skiego rozpocz臋te rok p贸藕niej, ods艂oni艂y sporo zabytkowych relikt贸w. Odkryto fragmenty wa艂u i mur贸w 艣redniowiecznych, fundamenty wie偶y oraz fragmenty ceramiki 艣redniowiecznej.


Projekt rewitalizacji zamku Bochnia autorstwa Autorska Pracownia Projektowa Jerzy Wowczak oraz Autorska Pracownia Projektowa JW MS z o.o.



Informacje praktyczne


KONTAKT
punktorbrak

CZAS
punktorOgl膮dni臋cie z zewn膮trz zajmuje 5 min.

WST臉P
punktor Wolny do otoczenia budowli

Po艂o偶enie i dojazd


Centralna cz臋艣膰 woj. ma艂opolskiego. 40 km na wsch贸d od Krakowa. Zobacz na mapie.

GPS
Wsp贸艂rz臋dne geograficzne:

Otw贸rz w:  Google Maps,  Bing Maps,  Openstreet Maps
format D (stopnie):   N49.970549掳, E20.428337掳
format DM (stopnie, minuty):   49掳 58.23294'N, 20掳 25.70022'E 
format DMS (stopnie, minuty, sekundy):   49掳 58' 13.98''N, 20掳 25' 42.01''E 



Fotogaleria


Klikaj膮c w zdj臋cie otrzymasz jego powi臋kszenie w nowym oknie. Okno to mo偶na zamkn膮膰 klikni臋ciem w dowolny punkt POZA zdj臋ciem.

Bolk贸w - Przebudowany zamek
Zdj臋cia wykonane: latem 2008


Materia艂y wideo


Zamek 偶upny w Bochni - videoblog Mariusza Zaj膮ca



Noclegi



Miniforum

Powr贸t na g贸r臋

Zapraszam do przesy艂ania swoich wypowiedzi i komentarzy odno艣nie opisywanego zamku. Ukazuj膮 si臋 one na stronie od razu po wpisaniu do formularza.

Ostatnie wpisy

  • Pewnie dobiega swego kresu.       Autor:  j      Data:  2012-04-16 19:01:10
    Obiekt zagro偶ony zawaleniem. Jeszcze troch臋 i go po prostu rozbior膮. Albo rzeczywi艣cie sam runie.
  • Piekny Zamek       Autor:  mieszkaniec      Data:  2012-04-15 12:38:09
    Taki Fajny Zamek by艂 a musieli go przebudowa膰 Miasto pownno zrobi膰 badania archologiczne i wyremontowa膰 dzisiejszy zamek.   ch臋tnie wkleji艂bym jego dawny rysunek na t膮 stron臋 ale niewiem   jak to zrobi膰





Pow贸t do strony startowej
Powr贸t do strony startowej

(c) 2001-2021 bd - Kontakt - Polityka Prywatno艣ci
Wszelkie prawa do w艂asnych zdj臋膰 i tekst贸w zastrze偶one, nie mog膮 by膰 one wykorzystywane bez mojej zgody. Nie udzielam pozwolenia na kopiowanie opis贸w.