"Jego wysoka szlachecka wie偶a, tudzie偶 dwie pot臋偶ne baszty flankuj膮ce zamek: kowalska i naro偶na, z kilku przystawkami i podw贸jne mury z ustawion膮 armat膮, panowa艂y gro藕no nad dolin膮 Dunajca"
ks. J. Syga艅ski, historyk Nowego S膮cza, 1901 r.

Ocena zabytku


Mo偶esz oceni膰:
Nowy S膮cz (woj. ma艂opolskie) - Gotycki zamek kr贸lewski, p贸藕niej rozbudowany

Ocena obecnej atrakcyjno艣ci obiektu
3.5 stars
艢rednia ocena: 3.5 na 5. G艂os贸w: 111

       
    
 
Ocena nastawienia do turyst贸w na terenie obiektu
4 stars
艢rednia ocena: 4.1 na 5. G艂os贸w: 96

       
    
 


Opis i stan obecny


Warownia s膮deck膮 sta艂a na skarpie w p贸艂nocno-zachodnim kra艅cu miasta, w wid艂ach dw贸ch rzek: Dunajca i Kamienicy. By艂a to siedziba starostwa grodowego, wi臋c zamek pe艂ni艂 funkcje urz臋dnicze, s膮dowe, by艂o tu archiwum i wi臋zienie. Podlega艂o mu 18 wsi i 2 miasta (Nowy S膮cz i Piwniczna) Chroni艂y go fortyfikacje miejskie i 3 baszty. Baszta Kowalska przetrwa艂a do dzi艣, ale nie jest pewne w jakim stopniu by艂a to wie偶a zamkowa, a w jakim miejska. W pewnych okresach na pewno traktowana by艂a jako cz臋艣膰 obwarowa艅 miejskich.
Baszta Szlachecka, w kt贸rej funkcjonowa艂o wi臋zienie dla szlachty oraz druga baszta wi臋zienna (dla ni偶szych stan贸w) nie zachowa艂y si臋. Ka偶da z nich pe艂ni艂a r贸wnie偶 funkcje obronne, mie艣ci艂y ma艂y arsena艂 oraz stanowiska pod armaty i strzelc贸w. Jedna zamyka艂a g艂贸wny budynek zamkowy od zachodu, druga le偶a艂a w jego 艣rodku, na za艂amaniu. Nie ma zgodno艣ci, kt贸ra baszta nosi艂a nazw臋 Szlachecka. Dawniej wskazywano na 艣rodkow膮, lecz obecnie wydaje si臋, i偶 by艂a to wie偶a naro偶na. Mury obronne ze strzelnicami posiada艂y drewniany ganek, na kt贸rym wart臋 pe艂ni艂a str贸偶a zamkowa rekrutuj膮ca si臋 z mieszka艅c贸w okolicznych wsi.

W pe艂ni wiarygodne odtworzenie uk艂adu przestrzennego zamku s膮deckiego nie jest mo偶liwe z powodu braku 藕r贸de艂 i bada艅 terenowych. Niestety po偶ary, kt贸re nawiedza艂y miasto w 1486, 1522 i 1611 roku niszczy艂y te偶 archiwa. Zamek posiada艂 nieregularny kszta艂t zwi膮zany z przebiegiem mur贸w miejskich, poniewa偶 g艂贸wna zabudowa by艂a do nich dostawiona. Od p贸艂nocy sta艂 "dom wielki", od po艂udnia skromniejszy "dom nowy". Jego wschodni bok w XVI wieku dochodzi艂 do obecnej ulicy Kazimierza Wielkiego (dawniej ul. Polska). Nie zosta艂 ju偶 odbudowany po kt贸rym艣 z po偶ar贸w. Jaka艣 zabudowa by艂a r贸wnie偶 od zachodu, ale niewiele o niej wiadomo. Przed wojn膮 na g艂臋boko艣ci 1 metra natrafiono tam na mury o szeroko艣ci 1,6 metra. Podobne mury odkryto te偶 kilka metr贸w na po艂udnie do domu g艂贸wnego i to rzuci艂o nowe 艣wiat艂o na wygl膮d pierwotnego zamku, kt贸ry m贸g艂 mie膰 2 r贸wnoleg艂e skrzyd艂a albo by艂 szerszy ni偶 p贸藕niejszy "dom wielki". St膮d prowadzi艂, odkryty w tym samym czasie, podziemny korytarz do ulicy Pijarskiej. Od wschodu, czyli od strony miasta znajdowa艂 si臋 obszar niezabudowany. Przypuszcza si臋, 偶e pocz膮tkowo warownia nie by艂a w og贸le oddzielona od miasta. Dopiero w XVII wieku wzniesiono tam mur z Bram膮 Grodzk膮, nad kt贸r膮 sw膮 izb臋 mia艂 pisarz grodzki (obecnie brak po niej 艣lad贸w).

G艂贸wny budynek (dom wielki) po po偶arze w 1768 roku zosta艂 zinwentaryzowany i wszelkie plany odbudowy opieraj膮 si臋 na jego 贸wczesnym wygl膮dzie. By艂 pi臋trowy, zwie艅czony attyk膮 i cz臋艣ciowo podpiwniczony. Posiada艂 25 komnat. Jednak po przebudowie renesansowej na pocz膮tku XVII stulecia lustracje wspominaj膮 o 40 izbach na zamku, wi臋c kilkana艣cie izb musia艂 mie艣ci膰 nieznany nam dom nowy. Skrzyd艂o zachodnie zapewne ju偶 nie istnia艂o.
Na parterze dom wielkiego znajdowa艂y si臋 komnaty zamkowe, archiwum grodzkie, kuchnia, piekarnia. Na pi臋trze umieszczono komnaty z gankiem, mieszkanie starosty, kancelari臋. Osobno sta艂 budynek stajni z pi臋trem mieszkalnym. Reprezentacyjne sale na pi臋trze s艂yn臋艂y z przepychu. Jedna z nich, zwana Sal膮 Ksi膮偶臋c膮, posiada艂a bogate zdobienia snycerskie i portrety Lubomirskich na 艣cianach, inna by艂y wy艂o偶one marmurem - mia艂y marmurowe posadzki, portale, kominki. Wiadomo, 偶e od 艣redniowiecza zamek posiada艂 kaplic臋, ale nie uda艂o si臋 jej odnale藕膰.

Do czas贸w wsp贸艂czesnych zachowa艂y resztki mur贸w domu wielkiego, miejscami o wysoko艣ci 2-3 metr贸w, odcinek zamkowych mur贸w miejskich z gankiem stra偶niczym oraz zrekonstruowana Baszta Kowalska, w kt贸rej niekiedy urz膮dzana jest jaka艣 ekspozycja. Cho膰 wyremontowano j膮 w 2018 roku i mia艂a zosta膰 otwarta dla turyst贸w, to wci膮偶 nie jest udost臋pniona do regularnego zwiedzania. Mo偶na tylko wej艣膰 na ganek stra偶niczy odcinka mur贸w miejskich.
Ruiny i Baszta Kowalska tworz膮 obecnie malowniczy park miejski. Od dawna m贸wi si臋 o zrekonstruowaniu ca艂ego zamku, podobnie jak zrobiono to przed wojn膮, ale na razie brak na to 艣rodk贸w.

Przedwojenne zdj臋cie Nowego S膮cza
Zdj臋cie zamku w Nowym S膮czu z lat 30-tych XX wieku autorstwa J. Gaw艂owskiego. Zamek zapewne w trakcie odbudowy.

ozdoba
Potop szwedzki
O Nowym S膮czu z prze偶ywaj膮cym po odbudowie z 1616 r. ponowne czasy 艣wietno艣ci zamkiem, g艂o艣no sta艂o si臋 podczas pocz膮tkowej fazy "potopu szwedzkiego". By艂o to bowiem pierwsze wi臋ksze miasto, kt贸re usun臋艂o okupant贸w jeszcze w roku 1655.
We wrze艣niu przyjecha艂 tu wraz z niewielk膮 艣wit膮 uciekaj膮cy ze stolicy kr贸l Jan Kazimierz. Zamieszka艂 oczywi艣cie w zamku. Aby utrudni膰 przemarsz wojsk szwedzkich kaza艂 zniszczy膰 przeprawy promowe przez Dunajec w Kurowie. Nast臋pnie wyjecha艂 do Czorsztyna. Stamt膮d rozkaza艂 mieszczanom s膮deckim podda膰 si臋 Szwedom, cho膰 fortyfikacje miejskie by艂y pot臋偶ne i w dobrym stanie. Kr贸l nie chcia艂 jednak doprowadzi膰 do zniszczenia pi臋knego miasta.
Nowy S膮cz zosta艂 wi臋c zaj臋ty i przez miesi膮c rz膮dzony z zamku przez Jerzego Forgwella, kt贸ry utrzymywa艂 w mie艣cie jako taki porz膮dek. Wszystko zmieni艂o si臋 za nast臋pnego zarz膮dcy - Steina, kt贸ry nakaza艂 rabowa膰 ludno艣膰 i nak艂ada艂 ogromne kontrybucje. Szwedzkim zwyczajem zbezczeszczone zosta艂y nawet groby w podziemiach kolegiaty, gdzie szukano skarb贸w (pomagali im miejscowi arianie). Oburzy艂o to mieszczan i pobudzi艂o do dzia艂ania.
W pobliskiej Nawojowej stacjonowa艂a prywatna piechota starosty Konstantego Lubomirskiego, uczyniono tam wi臋c punkt zborny dla uciekinier贸w z miasta. Planowano zaj膮膰 strategiczn膮 wie艣 D膮brow臋 opanowan膮 przez zdradzieckich arian i stamt膮d ruszy膰 na Nowy S膮cz. Stein jednak dowiedzia艂 si臋 o tych planach i wyruszy艂 do D膮browej pozostawiaj膮c w mie艣cie doborowy oddzia艂 swojego wojska. Ch艂opi i mieszczanie spod Nawojowej pod dow贸dc膮 W膮sowiczem postanowili tymczasem odbi膰 Nowy S膮cz i dzi臋ki w艂膮czeniu si臋 do walk wi臋kszo艣ci mieszczan miasto zosta艂o zdobyte, a nast臋pnie obronione przed powracaj膮cymi oddzia艂ami Steina, kt贸re mocno napiera艂y na zamek i Bram臋 Krakowsk膮. Na odsiecz mieszczanom przyby艂y regularne wojska Lubomirskich - wspomniany oddzia艂 piechoty nawojowskiej pod wodz膮 Felicjana Kochowskiego i spiskiej pod wodz膮 Jana Gerlichowskiego, kt贸ry przyby艂 z Lubowli. Zwyci臋stwo by艂o ca艂kowite, wielu Szwed贸w zgin臋艂o, odebrano te偶 zagrabione 艂upy.



Przedwojenne zdj臋cie zamku Nowy S膮cz
Przedwojenne zdj臋cie zamku Nowy S膮cz
Panorama Nowego S膮cza z 1842 roku oraz powi臋kszenie s艂abo widocznych budowli zamkowych. Rysunek Rudolfa Alta, litografia J贸zefa Zahradniczka.


Plany i rekonstrukcje


Plan zamku Nowy S膮cz
Plan zamku Nowy S膮cz wg zachowanych fundament贸w w latach 60-tych XX wieku. A - zamek (dom wielki), B - Baszta Kowalska wg Mariana Korneckiego

Plan sprzed 1768 r.
Plan zamku w Nowym S膮czu przed po偶arem w 1768 r. Autor i czas powstania nieznane, oryginalnie z b艂臋dami. A - g艂贸wny budynek zamkowy p贸艂nocny - "dom wielki", B - budynek zamkowy po艂udniowy ("dom nowy"), C - nieznana zabudowa od zachodu, D - Baszta Kowalska, E - baszta zamkowa naro偶na (prawdopodobnie Szlachecka), F - baszta 艣rodkowa, G - Brama Krakowska, H - mury miejskie, od zachodu wida膰 podw贸jn膮 lini臋 - mur miejski i nowszy zamkowy z pocz. XVII w. I - dawna ulica Polska, prawdopodobne miejsce Bramy Grodzkiej, K - ogr贸d ojc贸w franciszkan贸w.

Plan przyziemia
Widok g艂贸wnego budynku zamkowego od strony dziedzi艅ca oraz plan przyziemia po spaleniu w 1768 r.

Stara mapa z zamkiem
Na mapie Nowego S膮cza z 2. po艂owy XVIII wieku zamek ma kszta艂t litery C, Baszta Kowalska oznaczona k贸艂kiem na prawo od niego.

Plan dawnego Nowego S膮cza
Plan Nowego S膮cza od wschodu z 1804 roku F. A. Moscheroscha von Wiesselheim. Oznaczone obiekty: 7 - zamek, 7a - Baszta Kowalska, 9 - 艂a藕nia 偶ydowska, 13 - gospoda, 14 - prom, 16 - resztki miejskich mur贸w obronnych

Rekonstrukcja zamku w 艣redniowieczu
Pr贸ba rekonstrukcji zamku Nowy S膮cz w XIV wieku wg K. Moskala. A - dom wielki, skrzyd艂o p贸艂nocne, B - skrzyd艂o zachodnie, C - budynek po艂udniowy (gospodarczy?), D - Baszta Kowalska, E - brama do zamku, F - miejska Brama Krakowska

Rekonstrukcja odbudowanego zamku
Pr贸ba rekonstrukcji zamku w Nowym S膮czu - odbudowanego po po偶arze w 1611 r.
殴r贸d艂o: Nowy S膮cz, Przewodnik po zabytkach, PTTK "Beskid", Nowy S膮cz 1994 r.

Wizualizacja zamku 1
Wizualizacja zamku 2
Najnowsza wizualizacja zamku s膮deckiego po przebudowie renesansowej dokonanej przez starost贸w Lubomirskich po po偶arze w 1611 roku oraz kontrowersyjna propozycja w jakiej formie mo偶e by膰 odbudowany.
殴r贸d艂o: S膮decka Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. i serwis zameksacz.pl


Historia, wydarzenia

Powr贸t na g贸r臋 strony

Kasztelani s膮deccy s膮 wymieniani ju偶 w 1220 roku (Herbarz Niesieckiego podaje nazwisko Jana Zaprza艅ca). Jednak ich siedzib膮 by艂 najpierw gr贸d w Naszacowicach, potem Podegrodziu.
Murowan膮 warowni臋 datowano do niedawna na po艂ow臋 XIV wieku, ale nowsze opracowania przesuwaj膮 jej powstanie na prze艂om XIII i XIV w., na okres kiedy Nowy S膮cz zyska艂 prawa miejskie od kr贸la Wac艂awa II i prawdopodobnie stawiano te偶 miejskie mury obronne, bo w 1405 roku W艂adys艂aw Jagie艂艂o wyda艂 przywilej maj膮cy wesprze膰 remont mur贸w.
Do budowy zamku u偶yto pono膰 kamieni pochodz膮cych z grodu w Naszacowicach. W po艂owie XIV w. zamek rozbudowa艂 kr贸l Kazimierz Wielki, st膮d cz臋sto temu w艂adcy przypisuje si臋 jego fundacj臋. Warownia zosta艂a sprz臋偶ona z fortyfikacjami miejskimi, sta艂a si臋 siedzib膮 starostwa i kasztelanii.

Zamek po po偶arze w 1611 r
Zamek kr贸lewski w Nowy S膮czu, odbudowany przez S. Lubomirskiego po spaleniu w 1611 r. Rysunek nieznanego autora.

ozdoba
Koronowani go艣cie
Od pocz膮tku swego istnienia zamek w Nowym S膮czu by艂 miejscem wielu odwiedzin i wa偶nych spotka艅 koronowanych g艂贸w. Zw艂aszcza za dynastii Jagiellon贸w odgrywa艂 du偶膮 rol臋 w polskiej polityce. W 1370 r. przyjecha艂 tu owacyjnie witany Ludwik W臋gierski obejmuj膮cy tron polski, w 1384 r. zatrzyma艂a si臋 w drodze do Krakowa kr贸lowa Jadwiga. W艂adys艂aw Jagie艂艂o kilkakrotnie spotyka艂 si臋 tutaj z ksi臋ciem litewskim Witoldem i kr贸lem w臋gierskim Zygmuntem Luksemburczykiem, m.in. w 1409 r. opracowano plany wojny z Krzy偶akami. W 1419 r. Zygmunt Luksemburczyk w otoczeniu szlachty czeskiej odrzuci艂 w Nowym S膮czu ofert臋 pomocy Jagie艂艂y w walce z husytami. W 1424 r. zawita艂 tu kr贸l du艅ski Eryk udaj膮cy si臋 do Ziemi 艢wi臋tej, w 1440 r. goszczono metropolit臋 kijowskiego Izydora, a nast臋pnie kr贸la W艂adys艂awa Warne艅czyka. W latach 40-tych XV stulecia na zamku mieszka艂a kr贸lowa Zofia, wdowa po W艂adys艂awie Jagielle. Wielokrotnie przebywa艂 w Nowy S膮czu kr贸l Kazimierz Jagiello艅czyk z 偶on膮 i ca艂ym dworem (ostatni raz w 1471 r.), a w 1494 r. - kr贸l Jan Olbracht przeczeka艂 w zamku pow贸d藕, kt贸ra uniemo偶liwi艂a jego podr贸偶 na W臋gry i sp臋dzi艂 tu Wielkanoc. W 1512 r. do zamku przyby艂a Barbara Zapolya, narzeczona kr贸la Zygmunta Starego oraz jej brat Jan, przyszy艂y kr贸l W臋gier.

punktor lata 1350-1360 - rozbudowa zamku s膮deckiego. Posiada艂 wtedy przynajmniej jedn膮 wie偶臋 i pi臋trowy budynek mieszkalny do艂膮czony do mur贸w miejskich. Na po艂udniu znajdowa艂o si臋 przedzamcze gospodarcze. Nie wiadomo dok艂adnie jak warownia oddzielona by艂a od miasta, starsza literatura podaje, 偶e zamek by艂 sk艂adow膮 miasta, bez wyra藕nego podzia艂u
punktor 1376 r. - w imieniu swojego syna Ludwika W臋gierskiego, El偶bieta 艁okietk贸wna zorganizowa艂a na zamku wielki festyn dla polskiego rycerstwa
punktor 1395 r. - cz臋sto odwiedzaj膮cy Nowy S膮cz W艂adys艂aw Jagie艂艂o powi臋kszy艂 zamek. By膰 mo偶e powsta艂a wtedy kaplica
punktor 1467 r. - wzmianka o ksi臋dzu przy kaplicy zamkowej
punktor lata 1469-1470 - w zamku, pod opieka Jana D艂ugosza i humanisty w艂oskiego Filippo Bounaccorsi-Kallimacha, przebywali synowie kr贸la Kazimierza Jagiello艅czyka - W艂adys艂aw, Jan Olbracht, Kazimierz, Aleksander
punktor 1522 r. - dwukrotny po偶ar zniszczy艂 miasto i zamek. Odbudow臋 przeprowadzili kolejni starostowie: Piotr Odnowski z Fulsztyna i Jan Pieni膮偶ek. Wtedy prawdopodobnie powsta艂 nowy budynek od po艂udnia
punktor 1540 r. - z inwentarza starostwa s膮deckiego wynika 偶e zamek sk艂ada艂 si臋 z 2 g艂贸wnych budynk贸w (domu wielkiego i domu nowego), kilku gospodarczych (stajnia, spi偶arnia) i studni na dziedzi艅cu
punktor 1570 r. - za starosty Stanis艂awa M臋偶yka zamek sta艂 si臋 gniazdem arian
ozdoba
Sekciarze na zamku
Starosta Stanis艂aw M臋偶yk w 1567 roku go艣ci艂 w zamku Stanis艂awa Farnowskiego - arianina, kt贸ry stworzy艂 w Nowym S膮czu w艂asny od艂am tej doktryny. Starosta tak zapali艂 si臋 do reformackiej herezji, 偶e najpierw zezwoli mu na odprawianie aria艅skich nabo偶e艅stw na przedmie艣ciu, a potem i w kaplicy zamkowej. Pom贸g艂 mu te偶 zbudowa膰 szko艂臋. Przy tej okazji ludno艣膰 by艂a zmuszana do udzia艂u w kazaniach i nabo偶e艅stwach Farnowskiego. Zez艂o艣ci艂o to nawet monarch臋 (Zygmunta Augusta), kt贸ry napomnia艂 go w li艣cie, 偶e starost贸w mianuje si臋 "nie dla zaprowadzania jakiej艣 nowej religii, lecz tylko dla bronienia starej i wymierzania sprawiedliwo艣ci". Wezwa艂 go do natychmiastowego zaprzestania popierania sekciarzy oraz usuni臋cia ich z zamku i miasta. Starosta raczej nie pos艂ucha艂, bo wyrzucenie Farnowskiego z Nowego S膮cza nast膮pi艂o dopiero w 1607 roku za spraw膮 kolejnego starosty Wawrzy艅ca Spytka Jordana z Zakliczyna.

punktor 1590 r. - starostwo s膮deckie przypad艂o z kr贸tkimi przerwami na blisko 150 lat rodowi Lubomirskich.
punktor 1611 r. - zamek zosta艂 spustoszony przez kolejny wielki po偶ar. W zachowanych aktach istnieje wzmianka i偶 "sp艂on臋艂a wielka cz臋艣膰 kr贸lewskiego zamku, a reszta chyli艂a si臋 do upadku".
punktor lata 1611-1615 - Stanis艂aw i Sebastian Lubomirscy przeprowadzili odbudow臋 i rozbudow臋 zamku w stylu renesansowym wg projekt贸w Macieja Trapoli. G艂贸wny budynek by艂 jednopi臋trowy, zwie艅czony attyka, na g贸rze mia艂 13 izb, na dole 12. Zamek posiada艂 og贸艂em 40 bogato wyposa偶onych komnat. Od strony Dunajca powsta艂 drugi 艂a艅cuch mur贸w. Od miasta oddziela艂a go nowa brama
punktor 1655 r. - zamek jak i ca艂e miasto mocno ucierpia艂y podczas dzia艂a艅 wojennych w czasie "potopu" (patrz ciekawostka) i oba straci艂y na znaczeniu. Nigdy nie odzyska艂y ju偶 dawnej 艣wietno艣ci (patrz ciekawostka poni偶ej). Ich los przypiecz臋towa艂 jeszcze bunt ch艂opstwa na S膮decczy藕nie. W zamku spl膮drowano wtedy piwnice
punktor 1683 r. - znamienne jest, 偶e powracaj膮cego z wyprawy wiede艅skiej kr贸la Jana III Sobieskiego i jego ma艂偶onk臋 Mari臋 Kazimier臋 witano w Starym S膮czu, a nie w podupad艂ym Nowym S膮czu
punktor 1753 r. po po偶arze ko艣cio艂a franciszka艅skiego do kaplicy zamkowej tymczasowo przeniesiono cudowny obraz Przemienienia Pa艅skiego
punktor lata 1754 - 1784 - starost膮 s膮deckim by艂 Stanis艂aw Ma艂achowski, p贸藕niejszy Marsza艂ek Sejmu Czteroletniego i wsp贸艂tw贸rca Konstytucji 3 Maja
punktor lata 1765 - 贸wczesna lustracja m贸wi i偶 "zamek jest nadpustosza艂y i potrzebuje znacznej reparacji tak w murach, jak i w budynkach na dziedzincu"
punktor 1768 r. - nast臋pny po偶ar zniszczy艂 zamek. Wywo艂a艂 go przez nieostro偶no艣膰 stacjonuj膮cy tu oddzia艂 konfederat贸w barskich pod dow贸dztwem Marcina Lubomirskiego, a dok艂adnie jego kucharze, kt贸rzy sma偶yli ryby i nie dopilnowali kot艂a. Z polecenia starosty Stanis艂awa Ma艂achowskiego dokonano rewizji skutk贸w po偶aru, kt贸ra pozostawi艂a troch臋 informacji o zamku. W g艂贸wnym budynku znajdowa艂o si臋 25 pokoi, w korytarzach sta艂y galerie drzew (rodzaj oran偶erii). Niekt贸re by艂y bogato dekorowane marmurami i rze藕bami. Sp艂on臋艂o wszystko poza kilkoma pomieszczeniami, kt贸re mia艂 mocniejsze sklepienia (w tym archiwum z aktami grodzkimi). Np. na pi臋trze spali艂o si臋 24 okien, 18 drzwi i 1 schody.
punktor 1769 r. - kolejny po偶ar. Tym razem, pono膰 z powodu nieostro偶no艣ci 呕yd贸w, spali艂y si臋 inne budynki zamkowe jak kordegarda, izba pisarza grodzkiego nad bram膮, budynek burgrabiego, stajnia i wozownia. W zamku dzia艂a ju偶 tylko archiwum grodzkie.

Nowy S膮cz wg Kronbacha
Powi臋kszony zamek
Panorama Nowego S膮cza od p贸艂nocy na litografii E. Kronbacha sprzed 1823 roku i powi臋kszenie zamku z Baszt膮 Kowalsk膮. Grafika do艣膰 specyficzna, wydaje si臋 jakby zamek mia艂 1 kondygnacj臋 i wysokie poddasze. Dach kryty gontem jest efektem odbudowy zaborc贸w z 1774 r.
ozdoba
Wspomnienia nestora polskich etnograf贸w i archeolog贸w
呕egota Pauli, polski historyk i archeolog, jeden z pierwszych etnograf贸w i krajoznawc贸w pisa艂 w 1831 roku w swoich "Wyimkach z podr贸偶y po Galicji": Gmach du偶y, wysoki, z kt贸rego dzi艣 spodnia cz臋艣膰 i jedno pi臋tro pozosta艂o, s艂u偶y艂 za pomieszkanie; sale mianowicie dolne, s膮 obszerne, powyrzucano z nich niedawno marmurowe kominki, a po 艣ladach dawnych malowide艂 rozpina paj膮k spokojnie swoja tkank臋. Piwnice g艂臋bokie, w jednej znaleziono jeszcze przed kilku laty beczk臋 dawnego wina, mury za gmachem znacznej grubo艣ci i wysoko艣ci ko艅cz膮 si臋 u wierzchu cie艅szym murem z porobionymi dziurami do strzelania...

punktor 1784 r. - w艂adze austriackie, kt贸re przej臋艂y maj膮tki kr贸lewskie cz臋艣ciowo odremontowa艂y zamek, aby wykorzysta膰 go na biura Urz臋du Cyrkularnego. Wstawiono okna, drzwi, wykonano pokrycie dachowe gontowe. Rozebrano jednak mury i baszty miejskie. Akta grodzkie opuszczaj膮 zamek na zawsze (wywieziono je najpierw do Lwowa, potem Krakowa)
punktor 1793 r. - prace musia艂y by膰 powierzchowne, bo protok贸艂 urz臋dowy m贸wi i偶 "zamek staro艣ci艅ski grozi ruin膮 i nie nadaje si臋 na przysz艂o艣膰 do 偶adnego po偶ytecznego i korzystnego u偶ytku".
punktor 1813 r. - pow贸d藕 podmy艂a zamek. Zawali艂 si臋 艂a艅cuch mur贸w z baszt膮 od zachodu
punktor 1838 r. - Austriacy odbudowali p贸艂nocn膮 cz臋艣膰 zamku i urz膮dzili w niej koszary oraz magazyny wojskowe. Nast臋pnie wykorzystywano go tak偶e jako wi臋zienie. By艂 tu wi臋ziony i tu zmar艂 organizator g贸ralskiego powstania przeciw Austriakom zwanego "chocho艂owskim" - ks. Micha艂 "艢wi臋tope艂k" G艂owacki z Poronina. Wi臋zieni tu byli inni dzia艂acze niepodleg艂o艣ciowi jak: Jan Kanty Andrusikiewicz, ks. Jan Che艂mecki, J贸zef G艂臋bock.
punktor 1848 r. - budowla zosta艂a odsprzedana miastu, kt贸re wydzier偶awi艂o j膮 wojsku austriackiemu. Dzia艂a艂 tu magazyn mundur贸w i broni 20. pu艂ku piechoty oraz piekarnia wojskowa
punktor 1905 r. - zrujnowany zamek zosta艂 cz臋艣ciowo odbudowany wg plan贸w Zenona Remiego. Wykonanie prac by艂o nieudolne, na co narzekano podczas kolejnej odbudowy obiektu, ju偶 w Polsce niepodleg艂ej
punktor 1914 r. - w czasie dzia艂a艅 I wojny 艣w. zamek, na kt贸rym Moskale roz艂o偶yli swoje dzia艂a, by艂 ostrzeliwany przez artyleri臋 Legion贸w Polskich. Murom nie wyrz膮dzono szkody, a jednemu z legionist贸w (kpt. Ottokar Brzoz-Brzezina) uda艂o si臋 rozbi膰 wielkie ruskie dzia艂o
punktor 1926 r. - zamek przeszed艂 w r臋ce miasta, zawi膮za艂 si臋 Komitet Odbudowy Zamku w Nowym S膮czu, wkr贸tce rozpocz臋to badania przygotowuj膮ce go do odbudowy. 脫wczesne w艂adze miasta nie sprzyja艂y temu projektowi. Zamek traktowali oni jako budowl臋 staro艣ci艅sk膮 bez historycznego znaczenia. Plany utworzenia w nim muzeum uznano za niepotrzebne i nie przynosz膮ce 偶adnych korzy艣ci. Zdj臋cia z tego okresu pokazuj膮, 偶e na dziedzi艅cu sta艂y wtedy cha艂upy (pono膰 szopa i gara偶) pod Baszt膮 Kowalsk膮 i murem (rozebrane w 1934 roku) oraz od po艂udnia drewniane baraki wojska austriackiego.
punktor 1938 r. - zamek zosta艂 odbudowany, urz膮dzono w nim Muzeum Ziemi S膮deckiej. Od strony wschodniej wzniesiono nowy pi臋trowy budynek - oficyn臋 z przeznaczeniem na bibliotek臋 miejsk膮 oraz mieszkanie oficera z miejscowego garnizonu. Na dziedzi艅cu wci膮偶 sta艂y baraki wojskowe. Od po艂udnia na terenie zamkowym sta艂a zabudowa prywatna. Wn臋trza posiada艂y niewiele historycznych element贸w i tylko w cz臋艣ci parterowej: gotyckie sklepienia, portale, resztki herb贸w i sztukaterii na 艣cianach.

Zamek na drzeworycie z 1840 r. 1
Zamek na drzeworycie z 1840 r. 2
Zamek Nowy S膮cz na drzeworytach M. Marynowskiego z 1840 r. Pierwszy widok z zewn膮trz - od p贸艂nocy, drugi od strony dziedzi艅ca

punktor lata 1939-1945 - Niemcy zaj臋li zamek i zamienili na koszary z du偶膮 ilo艣ci膮 broni. Niestety, z tego powodu pod koniec wojny wysadzono go w powietrze. Zamek przesta艂 istnie膰 (patrz ciekawostka)
punktor 1959 r. - zabezpieczono resztki zamku s膮deckiego i zrekonstruowano Baszt臋 Kowalsk膮
punktor 2009 r. - w艂adze miejskie podj臋艂y decyzj臋 o odbudowie zamku, poprzedzonej gruntownymi pracami archeologicznymi
punktor 2016 r. - rozpocz臋to prace konserwacyjne obejmuj膮ce Baszt臋 Kowalsk膮 i przyleg艂e mury, gro偶膮ce zawaleniem. W Baszcie ma powsta膰 ma艂e muzeum obejmuj膮ce 2 pomieszczenia
punktor 2018 r. - prace zostan膮 zako艅czone w czerwcu, ale ogrodzono pozosta艂膮 cz臋艣膰 ruin przygotowuj膮c je do kompleksowych bada艅 archeologicznych. Przypadkowo odkopano te偶 mur o grubo艣ci 70 cm zamykaj膮cy dziedziniec od strony miasta oraz du偶y fragment renesansowego portalu.

Nowy S膮cz na litografii St臋czy艅skiego
Zamek Nowy S膮cz na litografii M. B. St臋czy艅skiego z 1846 r.


ozdoba
Wysadzenie zamku
Sprawa wysadzenia zamku 18 stycznia 1945 roku wci膮偶 budzi emocje. W PRL decyzja by艂a chwalona jako "bolesna konieczno艣膰" dokonana przez polskich partyzant贸w. Niemcy zgromadzili w nim ogromn膮 ilo艣膰 materia艂贸w wybuchowych, kt贸re mieli jakoby pod艂o偶y膰 pod wszystkie wi臋ksze domy, obiekty przemys艂owe i zak艂ady pracy w mie艣cie, a cze艣膰 mia艂a pos艂u偶y膰 do zaminowania Krakowa. P贸藕niej okaza艂o si臋, i偶 Krak贸w by艂 nawet zagro偶ony podw贸jnie, bo mog艂y go zala膰 wody zapory ro偶nowskiej, kt贸r膮 Niemcy te偶 planowali wysadzi膰 艂adunkami wybuchowymi z zamku nowos膮deckiego. Do korzy艣ci z wybuchu zaliczono te偶 likwidacj臋 kilkuset 偶o艂nierzy okupanta.
Tak wi臋c z czasem wymy艣lano coraz to nowsze argumenty usprawiedliwiaj膮ce decyzj臋 o wysadzeniu zabytku. Rzadko wspominano, 偶e cho膰 zamek wysadzono r臋kami 2 nastoletnich partyzant贸w z Batalion贸w Ch艂opskich, to ca艂a akcja by艂a uzgodniona z wojskami sowieckimi. Bra艂 w niej udzia艂 oficer NKWD (p贸藕niej KGB) Aleksiej Botian wraz z prze艂o偶onym Iwanem Zo艂otarem. Koordynatorem, kt贸ry przekaza艂 2 partyzantom sowieckie miny by艂 ich towarzysz z Batalion贸w Ch艂opskich - Tadeusz Dymel "Srebrny". Partyzanci zatrudnili si臋 przy dostawach do zamku i przeprowadzili udany sabota偶.
Istnieje wiele w膮tpliwo艣ci zwi膮zanych z t膮 akcj膮. Obecnie kwestionuje si臋 zamiary Niemc贸w co do wysadzania Nowego S膮cza oraz zawarto艣膰 sk艂adu na zamku. Owszem by艂o tam sporo amunicji i broni, ale nie materia艂贸w wybuchowych. Dominowa艂y pociski do panzerfaust贸w. Z przechwyconych sowieckich meldunk贸w wynika艂o, 偶e w zamku gromadzono uzbrojenie dla wycofuj膮cych si臋 oddzia艂贸w 偶andarmerii niemieckiej. Niemcy szykowali si臋 bowiem do ewakuacji - sowieckie czo艂gi sta艂y ju偶 na przedpolach miasta. Nie mieli zatem czasu na przygotowywanie 艂adunk贸w i miejsc w poszczeg贸lnych budynkach na ich pod艂o偶enie. Poza tym wizja ruskiej niewoli sk艂ania艂a ich raczej do planowania ucieczki do S艂owacji ni偶 do niszczenia miasta. Za to dla sowiet贸w by艂o korzystne wysadzenie tego sk艂adu i nie przejmowali si臋 zniszczeniem przy okazji historycznej budowli wype艂nionej pami膮tkami narodowymi i eksponatami muzealnymi.
Czemu jednak zale偶a艂o na tym polskim partyzantom? I czy faktycznie byli "polscy", skoro wsp贸艂pracowali z sowietami? M艂odzi wykonywali tylko rozkazy, ale posta膰 Tadeusza Dymela jest niejednoznaczna. Jedni s膮 przekonani, i偶 by艂 on konfidentem Gestapo z wyrokiem 艣mierci za wsyp臋 kom贸rki AK, inni 偶e cz艂owiekiem Moskwy. Zarzuty nie zosta艂y jednak potwierdzone, a p贸藕niejszy 偶yciorys 偶o艂nierza wykl臋tego zamordowanego przez bandyt贸w z UB raczej oczyszcza go z podejrze艅. Podobn膮 drog臋 przeszed艂 jeden ze sprawc贸w wybuchu Edward Sk贸rn贸g.
Wsp贸艂cze艣nie zweryfikowano tak偶e liczb臋 zabitych w zamku Niemc贸w - ledwie kilkunastu. PRL-owska wersja tej historii by艂a wi臋c do艣膰 przek艂amana. Nie dor贸wnuje jednak manipulacjom dokonywanym w imperium z艂a. W 2007 roku Putin nada艂 najwy偶szy order i tytu艂 "Bohatera Rosji" Aleksiejowi Botianowi za "ocalenie Krakowa"! Stary KGB-ista doskonale wczu艂 si臋 w rol臋, stwierdzi艂, i偶 uratowanie Krakowa (przez wysadzenie s膮deckiego zamku) to dzie艂o jego 偶ycia. Nakr臋cono o nim film, sta艂 si臋 bohaterem moskiewskiego re偶imu. W rzeczywisto艣ci nie mia艂 nic wsp贸lnego z Krakowem, a miastu nic od Niemc贸w nie grozi艂o, bo w dzie艅 wybuchu zosta艂o ju偶 zaj臋te przez armi臋 sowieck膮.

Litografia z zamkiem N. Ordy
Baszta Kowalska, zamek i ko艣ci贸艂 ewangelicki w Nowym S膮czu na rzadko prezentowanej litografii Napoleona Ordy z ok. 1879 r. (?)



Zdj臋cie dziedzi艅ca z lat 30-tych
Zdj臋cie z lat 30-tych XX wieku. Na dziedzi艅cu zamkowym wida膰 cha艂upy zas艂aniaj膮ce mury i baszt臋 Kowalsk膮


Legendy i podania

Powr贸t na g贸r臋 strony

Z powy偶szymi wydarzeniami 艂膮czy si臋 podanie o tym jak szwedzki oficer dragon贸w Pontus de la Garde zakocha艂 si臋 w miejscowej dziewce Basi. Kiedy dow贸dcy szwedzcy postanowili spali膰 niebezpieczne dla nich miasto i rozkazali ju偶 wojsku gotowa膰 si臋 do rzezi, oficer nie m贸g艂 znie艣膰, 偶e jego kochanka wraz z rodzin膮 zginie wi臋c ostrzeg艂 j膮 o zbli偶aj膮cym si臋 ataku. Basia podzieli艂a si臋 t臋 wiadomo艣ci膮 z mieszcza艅stwem, kt贸re mia艂o teraz czas uprzedzi膰 Szwed贸w. Jak ju偶 wspomniano wraz o okolicznymi ch艂opami ruszyli oni na Szwed贸w. W walkach zgin臋艂a Basia obok swego ukochanego, ale miasto dzi臋ki jej postawie zosta艂o wyzwolone.

Stara poczt贸wka z Nowego S膮cza
Poczt贸wka z Baszt膮 Kowalsk膮 i murem miejskim w Nowym S膮czu z 1938 r.

Legenda zwi膮zana z zamkiem dotyczy 藕r贸de艂ka, kt贸re wyp艂ywa艂o u podn贸偶a Baszty Kowalskiej. Woda z niego nigdy nie zamarza艂a i mia艂a siarkowy smak. W jego pobli偶u stra偶 na zamku pe艂nili m艂odzi i odwa偶ni rycerze. Co jaki艣 czas jednak kt贸ry艣 z nich znika艂 bez wie艣ci. W ko艅cu znalaz艂 si臋 艣mia艂ek, kt贸ry uzbrojony w halabard臋, 艣wi臋con膮 kred臋 i r贸偶aniec stan膮艂 nieopodal 藕r贸de艂ka. Kred膮 zakre艣li艂 wok贸艂 siebie kr膮g i czeka艂 co si臋 wydarzy. Po p贸艂nocy us艂ysza艂 pi臋kne 艣piewy, muzyk臋 i wy艂aniaj膮ce si臋 ze 藕r贸de艂ka nimfy, kt贸re zaprasza艂y go do ta艅ca. Zrozumia艂, 偶e to one by艂y przyczyn膮 zguby rycerzy i nie wychodz膮c z po艣wi臋conego kr臋gu rzuci艂 do 藕r贸de艂ka r贸偶aniec. Woda zasycza艂a, a nimfy przemieni艂y si臋 w obrzydliwe czarownic i odlecia艂y w noc. Niestety po 藕r贸de艂ku nie ma dzi艣 艣ladu, zosta艂o podobno zasypane podczas wybuchu w 1945 r.


Zdj臋cie dziedzi艅ca z 1940 r.
Zdj臋cie odbudowanego zamku nowos膮deckiego w 1940 r. z ganku stra偶niczego na murach


Informacje praktyczne


ADRES I KONTAKT
punktorZamek Kr贸lewski - plac Zamkowy, 聽Nowy S膮cz

CZAS
punktor Ogl膮dni臋cie terenu zamku trwa oko艂o 30 minut.

WST臉P
punktor Wolny do ruin i parku I. Styczy艅skiej powsta艂ego na terenie zamkowym. Baszta jest zwykle zamkni臋ta.




Po艂o偶enie i dojazd


Po艂udniowa cz臋艣膰 woj. ma艂opolskiego. 65 km na po艂udniowy zach贸d od Tarnowa, 100 km na po艂udniowy wsch贸d od Krakowa. Zobacz na mapie.
Ruiny le偶膮 w p贸艂nocnej cz臋艣ci starego miasta, tu偶 ko艂o du偶ego skrzy偶owania i mostu prowadz膮cego do Limanowej. Parking dla samochod贸w jest bardzo blisko, lecz p艂atny (w centrum Nowego S膮cza obowi膮zuje strefa p艂atnego parkowania).

GPS
Wsp贸艂rz臋dne geograficzne:

Otw贸rz w:  Google Maps,  Bing Maps,  Openstreet Maps
format D (stopnie):   N49.62863268191掳, E20.68922390025掳
format DM (stopnie, minuty):   49掳 37.7179609146'N, 20掳 41.353434015'E 
format DMS (stopnie, minuty, sekundy):   49掳 37' 43.08''N, 20掳 41' 21.21''E 

punktor wypo偶yczalnia samochod贸w krak贸w



Bibliografia



punktor Guerquin Bohdan - Zamki w Polsce
punktor Kajzer Leszek, Ko艂odziejski Stanis艂aw, Salm Jan - Leksykon zamk贸w w Polsce
punktor Kornecki Marian - Zamki i dwory obronne ziemi krakowskiej
punktor Marsza艂ek Juliusz - Katalog grodzisk i zamczysk w Karpatach
punktor Moskal Krzysztof - "Zamki w dziejach Polski i S艂owacji mi臋dzy Wis艂膮 a Hornadem" tom 1 i 2
punktor PTTK Beskid - Nowy S膮cz, Przewodnik po zabytkach
punktor Saysse-Tobiczyk K. - Dunajec - rzeka Tatr i Pienin
punktorKwieci艅ski Ignacy - Zamek Kr贸lewski w Nowym S膮czu: wspomnienia historyczne, stan obecny - plan odbudowy

Zamek na poczt贸wce przedwojennej
Odbudowany zamek od strony dziedzi艅ca na poczt贸wce przedwojennej z ok. 1938 roku


Fotogaleria


Klikaj膮c w zdj臋cie otrzymasz jego powi臋kszenie w nowym oknie. Okno to mo偶na zamkn膮膰 klikni臋ciem w dowolny punkt POZA zdj臋ciem.

Nowy S膮cz - Zrekonstruowana Baszta Kowalska i mur z gankiem strzelniczym Nowy S膮cz - Baszta i mury obwodowe od strony miasta Nowy S膮cz - Baszta i mury obwodowe Nowy S膮cz - Baszta i mury obwodowe Nowy S膮cz - Dom wielki Nowy S膮cz - Ruiny domu wielkiego Nowy S膮cz - Mury domu wielkiego Nowy S膮cz - Widok na Baszt臋 spod ruin zamku Nowy S膮cz - Widok z oddali na wzg贸rze zamkowe Nowy S膮cz - Baszta Kowalska z zewn膮trz Nowy S膮cz - Widok z ruin na okolic臋
Zdj臋cia wykonane: zim膮 2002/2003


Materia艂y wideo


Rekonstrukcja 3D zamku w Nowym S膮czu sprzed 1939 r.




Nowy S膮cz z drona



Noclegi


punktor Nowy S膮cz - Schronisko PTSM, ul. Batorego 72, tel. (018) 442 32 41
punktor Nowy S膮cz - Szkolne Schronisko M艂odzie偶owe, ul. Rejtana 18, tel. (018) 442 38 97
punktor Nowy S膮cz - Hotel Polbud, ul. Nawojowska 163a, tel. (018) 443 93 54
punktor Nowy S膮cz - Hotel Panorama, , ul. Romanowskiego 4a, tel. (018) 443 71 45
punktor Nowy S膮cz - Zajazd S膮decki, ul. Kr贸lowej Jadwigi 67, tel. (018) 442 67 17
punktor Nowy S膮cz - Camping, ul. Jamnicka 2, tel. (018) 441 50 12

Proponujemy wyszukanie noclegu w opisywanej miejscowo艣ci lub jej okolicy w serwisach noclegowych. Oferty cenowe online s膮 zwykle atrakcyjniejsze ni偶 rezerwacje telefoniczne!


oferta noclegowa 1       

Miniforum

Powr贸t na g贸r臋

Zapraszam do przesy艂ania swoich wypowiedzi i komentarzy odno艣nie opisywanego zamku. Ukazuj膮 si臋 one na stronie od razu po wpisaniu do formularza.

Ostatnie wpisy

  • Re: Re: To nie byli Niemcy       Autor:  Wojciech      Data:  2011-12-29 19:13:29
    Prawd臋 m贸wi膮c mam na to 艣wiadk贸w 偶e Traper m贸wi prawd臋. Nowy S膮cz mia艂 przesta膰 istnie膰 jak niemcy mieli ju偶 ucieka膰, ca艂e miasto zosta艂o zaminowane (tak si臋 m贸wi, ale chodzi o zamontowanie materia艂贸w wybuchowych), a Polska partyzantka dowiedzia艂a si臋 o tym i postanowiono wysadzi膰 zamek gdzie by艂o bardzo wiele materia艂贸w wybuchowych, a z nimi Niemcy. Je艣li kto艣 s膮dzi 偶e nasi partyzanci to g艂upki to znaczy 偶e jest totalnym imbecylem. Ho艂d przodkom !!!!!!!!!!!!!!
  • Zamek rekonstrukcja       Autor:  Oskar      Data:  2010-12-24 15:00:00
    Zamieszczam materia艂 jak wygl膮da艂 zamek sprzed wybuchu...    
    http://www.youtube­.com/watch?v=JfSsKR7­qfXg
  • To nie partyzanci!!       Autor:  Gu艣ka      Data:  2010-11-02 20:03:39
    Zamek zosta艂 wysadzony przez Niemc贸w!! i mamy na to w Nowym S膮czu 艣wiadk贸w, kt贸rzy s艂yszeli rozmow臋 Niemc贸w jak m贸wili , 偶e wysadz膮 zamek o 5 rano i tak si臋 sta艂o!!... Lepiej nie gadajcie g艂upot i nie obra偶ajcie Polak贸w.





Pow贸t do strony startowej
Powr贸t do strony startowej

(c) 2001-2023 bd - Kontakt - Polityka Prywatno艣ci
Wszelkie prawa do w艂asnych zdj臋膰 i tekst贸w zastrze偶one, nie mog膮 by膰 one wykorzystywane bez mojej zgody. Nie udzielam pozwolenia na kopiowanie opis贸w.