Zamek Oleszyce

Oleszyce
Bastionowy dw贸r obronny





Ocena zabytku


Mo偶esz oceni膰:
Oleszyce (woj. podkarpackie) - Bastionowy dw贸r obronny (zniszczony)

Ocena obecnej atrakcyjno艣ci obiektu
3 stars
艢rednia ocena: 2.9 na 5. G艂os贸w: 22

       
    
 
Ocena nastawienia do turyst贸w na terenie obiektu
4 stars
艢rednia ocena: 3.9 na 5. G艂os贸w: 16

       
    
 


Opis i stan obecny


Oleszycki dw贸r obronny sta艂 przy jeziorze, na sztucznie usypanym kopcu o lokalnej nazwie "Ksi臋cia G贸rka". Nie wiadomo wiele o tym obiekcie, cho膰 od XVII wieku by艂a to znana w kraju siedziba najmo偶niejszych rod贸w arystokratycznych od Sieniawskich przez Czartoryskich, Zamoyskich, Dzia艂y艅skich, Potockich, na Sapiehach sko艅czywszy.
ozdoba
艢wi臋cki o Oleszycach
Historyk Tomasz 艢wi臋cki, wybitny badacz przesz艂o艣ci naszego kraju, w swoim "Opisie Staro偶ytnej Polski" z pocz膮tku XIX wieku pisa艂: Oleszyce, w zamku tuteyszym umar艂 Adam Sieniawski Hetman Wielki Koronny 1716 roku, mieysce to lubi艂 i ogr贸d naypi臋knieyszy w Polscze za艂o偶y艂.
Brak jednak jasno艣ci w jakim stopniu magnack膮 rezydencj臋 mo偶na identyfikowa膰 z XV/XV-wiecznym obronnym dworem rycerskiego rodu Ramsz贸w. Na pewno dw贸r z naro偶nymi alkierzami otoczony fortyfikacjami bastionowymi powsta艂 za Sieniawskich, a starszy obiekt mia艂 inny kszta艂t, cho膰 sta艂 zapewne r贸wnie偶 na kopcu, kt贸ry by艂 skromniejszy i inaczej uformowany. Po zachodniej stronie przy bastionie archeolodzy odkopali masywne gotyckie mury z ceg艂y palc贸wki si臋gaj膮ce czterech metr贸w w g艂膮b nasypu wzg贸rza.
Wbrew s艂owom Anny z Dzia艂y艅skich Potockiej (patrz cytat powy偶ej) dw贸r nie mia艂 nic wsp贸lnego z Janem Sobieskim - kr贸l posiada艂 rezydencj臋 my艣liwsk膮 po艂o偶on膮 w nieodleg艂ym Jaworowie (obecnie Ukraina), ale w niejednych wspomnieniach jest b艂臋dnie 艂膮czony z Oleszycami. Jednak blisko艣膰 ulubionej kr贸lewskiej siedziby zadzia艂a艂a na korzy艣膰 Oleszyc. Dotychczas, Sieniawscy nie przywi膮zywali do tutejsze siedziby du偶ej wagi. Ale gdy ich s膮siadem zosta艂 monarcha, z kt贸rym r贸d zwi膮za艂 swoj膮 karier臋. Miko艂aj Hieronim Sieniawski (stra偶nik wielki koronny i marsza艂ek nadworny koronny, p贸藕niejszy wojewoda wo艂y艅ski i hetman polny koronny) zadba艂 aby i na jego w艂o艣ciach (Oleszyce, Sieniawa) powsta艂y reprezentacyjne rezydencje. W Oleszycach kopiowa艂 nawet wyposa偶enie z dworu Sobieskiego - kaza艂 rzemie艣lnikom, kt贸rzy pracowali dla kr贸la, aby wykonywali podobne elementy do jego dworu.
ozdoba
Zabawy w Oleszycach
O zabawach ksi膮偶臋cych i hrabiowskich dzieci na tutejszym dworze pisa艂a we wspomnieniach Jadwiga Zamoyska, urodzona w 1831 r. c贸rka Tytusa Dzia艂y艅skiego (wobec kt贸rej p贸藕niej rozpocz臋to proces beatyfikacyjny): Dw贸r na sza艅cach za wojen z Turkami, niegdy艣 nale偶a艂. Szpalery w ogrodzie lipowe, jakich podobno nie ma w ca艂ej Europie. Starszy s艂udzy opowiadali, 偶e ksi膮偶臋 Genera艂 Ziem Podolskich po 艣lubie w Oleszycach z 偶on膮 Izabell膮 Flemming zamieszka艂. Ona mia艂a w贸wczas 13 lat i by艂a opatrzona guwernantk膮, a m膮偶 guwernerem. Opowiadano, 偶e nudz膮c si臋 w Oleszycach umy艣li艂a owija膰 si臋 w d艂ugie p艂贸tno i kaza艂a si臋 z sza艅c贸w na d贸艂 stacza膰. My艣l ta tak nam si臋 spodoba艂a, 偶e艣my z tego zrobili ulubion膮 nasz膮 zabaw臋. Niekoniecznie si臋 ta zabawa mojej Matce podoba艂a, ale jake艣my wyst臋powali z tym: "偶e tak prababunia robi艂a" - ju偶 nam jej nie zakazywano.

O wygl膮dzie dworu Ramsz贸w brak informacji, natomiast XVII-wieczny dw贸r Sieniawskich by艂 parterowy z wysokim poddaszem, zbudowany pocz膮tkowo z drewna z czterema alkierzami po bokach, na platformie ziemnej o wymiarach 80x80 m. W naro偶ach wzg贸rza znajdowa艂y si臋 cztery bastiony w systemie staroholenderskim. Wjazd prowadzi艂 od strony po艂udniowej drewnianym mostem ponad g艂臋bok膮 fos膮. Staw od p贸艂nocnego zachodu zapewnia艂 dla niej wod臋. Fosa oddziela艂a te偶 obronny kopiec od ogrod贸w za艂o偶onych po stronie wschodniej. Z dworu prowadzi艂 do nich drugi most. Mocne fortyfikacje mia艂y broni膰 okolic臋 przed najazdami tatarskimi. Wg tradycji kopiec z bastionami usypali je艅cy tureccy i by艂y one nazywane "tureckimi bastionami". Budowla posiada艂a w艂asn膮 kaplic臋.
Dopiero w XVIII stuleciu dw贸r przebudowano na rezydencj臋 murowan膮, cho膰 w tym samym kszta艂cie. Funkcje obronne przesta艂y odgrywa膰 rol臋, skupiono si臋 tylko na wygodzie oraz urokliwym otoczeniu z parkiem, ogrodem i sadami. Park by艂 urz膮dzony cz臋艣ciowo w stylu angielskim, a cz臋艣ciowo francuskim. Sk艂ada艂 si臋 m.in. z fantazyjnych alei lipowych i grabowych, a w sadzie ros艂y banany i pomara艅cze. Funkcjonowa艂a tu te偶 stadnina.

Do niedawna kopiec dworski by艂o w ca艂o艣ci poro艣ni臋ty drzewami i krzakami, a jedyne pozosta艂o艣ci zabytku stanowi艂y ceg艂y wystaj膮ce z ziemi i cz臋艣膰 sklepionej piwnicy.
Obecnie miejsce po dworze w Oleszycach poddano rewitalizacji i zabezpieczono jako trwa艂膮 ruin臋. Nie ma ju偶 ro艣linno艣ci, a odnalezione pod ziemi膮 mury efektownie wyeksponowano. Ca艂o艣膰 ogl膮da si臋 z drewnianego tarasu lub mo偶na obej艣膰 dooko艂a. Dobrze wida膰 teraz jak wysoki by艂 kopiec dworski, zarysowana jest te偶 cz臋艣ciowo fosa, a w dole rozpo艣cieraj膮 si臋 mokrad艂a. Obok kopca ods艂oni臋to ruiny budynku gospodarczego. Dooko艂a rozci膮ga si臋 zdzicza艂y park, kt贸ry niegdy艣 tak zachwyca艂 przyjezdnych.

Dw贸r Oleszyce w 1720
Hipotetyczny wygl膮d za艂o偶enia dworskiego w Oleszycach ok. 1720 roku wg. G. Cio艂ka



Dw贸r Oleszyce od p贸艂nocy
Poczt贸wka z okresu mi臋dzywojennego z elewacj膮 p贸艂nocn膮 dworu



Plany i rekonstrukcje


Mapa Oleszyc z XVIII  w.
Oleszyce w II po艂owie XVII wieku, D - dw贸r obronny, K - ko艣ci贸艂, C - cerkiew, R - rynek miejski, S - cerkiew w Woli Oleszyckiej (dzi艣 Stare Oleszyce)

Plan dworu obronnego
Plan ca艂ego za艂o偶enia z XVIII w., z lewej siedziba, po prawej ogr贸d, a na dole zabudowa gospodarcza
殴r贸d艂o: Zamki Polski po艂udniowo wschodniej, Micha艂 Proksa, Marek Goszty艂a, Przemy艣l 1997


Mapoa katastralna  Oleszyc
Plan za艂o偶enia oleszyckiego w po艂owie XIX w. na starej mapie katastralnej


Mapa Oleszyc z XVIII  w.
Fragment mapy Oleszyc z dworem obronnym z XVIII wieku


Historia, wydarzenia

Powr贸t na g贸r臋 strony

Pierwotn膮 siedzib臋 obronn膮 w Oleszycach zbudowa艂 w XV wieku rycerski r贸d Ramsz贸w. Do budowy wykorzystano drewno. Przypuszcza si臋, 偶e by艂a po艂o偶ona obok p贸藕niejszego dworu bastionowego
punktor 1498 r. - teren Oleszyc spustoszyli Tatarzy. Prawdopodobnie po tym fakcie Ramszowie wystawili now膮 obronn膮 siedzib臋, kt贸ra z czasem mog艂a mie膰 murowane elementy.
punktor 1570 r. - wie艣 przej膮艂 starosta halicki i ko艂omyjski, kasztelan kamieniecki i wojewoda ruski Hieronim Sieniawski
punktor 1576 r. - lokacja miasta Hieronim贸w (od imienia za艂o偶yciela). Dokument lokacyjny m贸wi o za艂o偶eniu miasta mi臋dzy ko艣cio艂em a dworem. Miasto mia艂o charakter obronny, by艂o umocnione fortyfikacjami drewniano-ziemnymi. Siedzib膮 Sieniawskich prawdopodobnie wci膮偶 by艂 dw贸r Ramsz贸w
punktor ok. 1670 r. - Miko艂aj Hieronim Sieniawski, najbli偶szych przyjaciel i towarzysz broni hetmana i kr贸la Jana Sobieskiego, rozpocz膮艂 przebudow臋 starej siedziby. Prawdopodobnie postawi艂 od zera ca艂膮 budowl臋 w nowym kszta艂cie. By艂a ona drewniana, na murowanych fundamentach i piwnicach.
punktor 1713 r. - kolejny Sieniawski - hetman wielki koronny Adam Miko艂aj Sieniawski i jego ma艂偶onka El偶bieta z Lubomirskich Sieniawska dokonali przebudowy obiektu. Dobudowano schody, wymieniono okna, dach, stolark臋, zatarto przy tym funkcje obronne dworu. Wtedy zapewne powsta艂y pierwsze ogrody
punktor 1726 r. - Adam oraz El偶bieta upodobali sobie Oleszyce i jako wybitne postacie swojej epoki zamierzali postawi膰 okazalsz膮 siedzib臋. Planowali zburzy膰 stary dw贸r i wybudowa膰 nowy pa艂ac przy u偶yciu materia艂u budowlanego z rozebranego dworu w Dobrej. 艢mier膰 Adama Sieniawskiego, a nast臋pnie El偶biety (zmar艂a w tutejszym dworze w 1729 r.) przerwa艂a te plany. Maj膮tek odziedziczy艂a ich c贸rka Maria Zofia z Sieniawskich Denhoff
punktor 1743 r. - wraz z drugim m臋偶em Augustem Aleksandrem Czartoryskim, Maria Zofia przeprowadzi艂a du偶膮 przebudow臋 ca艂ego za艂o偶enia. Ca艂kowicie pozbyto si臋 budulca drewnianego. Powsta艂 nowoczesny, wygodny pa艂acyk magnacki ze wspania艂ymi ogrodami i murowan膮 zabudowa dworsko-gospodarcz膮.
punktor 1759 r. - po 艣lubie w Oleszycach we dworze zamieszka艂a ma艂oletnia Izabela z Flemming贸w z m臋偶em Adamem Kazimierzem Czartoryskim
punktor 1798 r. - c贸rka z powy偶szego ma艂偶e艅stwa - Zofia Czartoryska wysz艂a za Stanis艂aw Kostk臋 Zamoyskiego. Wnios艂a w wianie Oleszyce
punktor I po艂. XIX - c贸rka Stanis艂awa Kostki - Gryzelda Celestyna Zamoyska wysz艂a za Tytusa Dzia艂y艅skiego, znanego dzia艂acza spo艂ecznego i niepodleg艂o艣ciowego z Wielkopolski. Po obj臋ciu jego maj膮tku k贸rnickiego konfiskat膮 przez zaborc臋 pruskiego, Tytus zamieszkiwa艂 w dworze oleszyckim
punktor ok. po艂. XIX - 贸wczesne relacje m贸wi膮 o dworze z pi臋knym ogrodem, oran偶eriami i strzy偶onymi alejkami. Zdarza si臋, 偶e autorzy pomijaj膮 w og贸le opisy dworu, aby zachwyca膰 si臋 wspania艂ym ogrodem
punktor 1865 r. - po zawarciu ma艂偶e艅stwa, we dworze zamieszkali c贸rka Tytusa - Anna z Dzia艂y艅skich Potocka i jej m膮偶 Stanis艂aw Potocki. Rezydencja by艂a w z艂ym stanie i cho膰 przyst膮piono do generalnego remontu, Potoccy zaniechali jego uko艅czenia i przenie艣li si臋 do Rymanowa. Oleszyce za艣 wystawili na sprzeda偶
punktor ok. 1880 r. - Oleszyce za 160 tys. z艂 kupi艂 Kazimierz Potulicki z c贸rk膮 El偶biet膮, kt贸ra wysz艂a za ks. W艂adys艂awa Sapieh臋. Sapieha przyst膮pi艂 do pe艂nej restauracji rezydencji. Przy okazji, obiekt zosta艂 przebudowany. Mimo to jego w艂a艣ciciele mieszkali w Krasiczynie, a dw贸r oleszycki by艂 odwiedzany okazyjnie

Rysunek dworu z XX w.
Dw贸r - pa艂ac w Oleszycach od strony po艂udniowej na rysunku S. Rodziszewskiego z lat 30. XX w. (R. Aftanazy - Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej)


punktor 1901 r. - Oleszyce cz臋sto nawiedza艂y po偶ary, ale w tym roku po偶ar by艂 szczeg贸lnie dotkliwy. Miasto sp艂on臋艂o prawie doszcz臋tnie. Ocala艂 tylko oddalony nieco dw贸r. Ksi膮偶臋 W艂adys艂aw Sapieha aktywnie w艂膮czy艂 si臋 w pomoc mieszka艅com. Udziela艂 schronienia pogorzelcom w budynkach dworskich, a w parku postawiono tymczasowy szpital.
punktor 1914 r. - jeszcze w tym roku trzymano tu dzie艂a sztuki i zabytkow膮 bro艅. P贸藕niej dawny zameczek zosta艂 opuszczony, a kolekcja zrabowana podczas dzia艂a艅 wojennych.
punktor 1920 r. - ostatnim prywatnym w艂a艣cicielem maj膮tku oleszyckiego zosta艂 Aleksander Jozafat Sapieha. W okresie mi臋dzywojennym przeprowadzono remont dworu oraz prace zwi膮zane z zaopatrzeniem go w bie偶膮c膮 wod臋, pr膮d elektryczny, centralne ogrzewanie, system odwodnienia
punktor 22.06.1941 - podczas walk niemiecko-sowieckich budowla zosta艂a spalona. Wcze艣niej Sowieci utworzyli w dworze posterunek
punktor Mieszka艅cy wspominaj膮, 偶e jeszcze po 1945 r. mury by艂y ca艂kiem du偶ych rozmiar贸w. Jak to zwykle bywa rozebrano je doszcz臋tnie i potraktowano jako budulec.
punktor pocz. XXI w. - wzg贸rze zamkowe zosta艂o oczyszczone z ro艣linno艣ci
punktor 2014 r. - miasto i gmina Oleszyce rozpocz臋艂y wieloetapowy projekt "Przebudowa Zespo艂u Pa艂acowo-Parkowego" aby przywr贸ci膰 i wyeksponowa膰 to co jeszcze zosta艂o z dawnego za艂o偶enia dworskiego. W ramach inwestycji, kt贸ra b臋dzie kosztowa膰 prawie 2,5 mln z艂otych powstanie atrakcyjny park z ogrodem, placami zabaw, zbiornikiem wodnym, teatrem.
punktor lata 2016 鈥 2019 - wykonano badania archeologiczne z pe艂nym ods艂oni臋ciem i zabezpieczeniem zabudowy dworu, taras widokowy, schody terenowe, taras przed dworem. Przywr贸cono pierwotne, obronne ukszta艂towanie terenu dworu. Wykonano o艣wietlenie i monitoring oraz postawiono makiet臋 budowli. W parku odtworzono labirynt grabowy oraz wyci臋to drzewa porastaj膮ce relikty budowli. Przeprowadzono piel臋gnacj臋 drzew parkowych. Za艂o偶ono trawniki, zamontowano elementy ma艂ej architektury. Archeolodzy natrafili na wiele zabytk贸w ruchomych, od XVI-wiecznych kafli miskowych, przez kolorowe kafle piecowe i pistolet ska艂kowy z XVIII wieku po monety z okresu mi臋dzywojennego. Sporo przedmiot贸w pozostawili te偶 po sobie 偶o艂nierze sowieccy.
R贸wnocze艣nie Miejsko-Gminna Biblioteka Publiczna w Oleszycach wyda艂a publikacj臋 po艣wi臋con膮 tutejszej rezydencji pt. "Ksi臋cia G贸rka - Bij膮ce Serce Oleszyc" autorstwa lokalnych historyk贸w Dariusza Sa艂ka i Tymoteusza Furga艂y.

Grafika z XIX w.
Widok na okaza艂e ogrody i dw贸r w Oleszycach (kopiec po prawej) od p贸艂nocnego-zachodu, na grafice Kajetana Wawrzy艅ca Kielisi艅skiego z 1839 r. Co艣 co wygl膮da na arkadowy mur to szpaler drzewek (zapewne lipowych) kunsztownie ukszta艂towany do tak ozdobnej formy. Wida膰 te偶 zaskakuj膮co wysok膮 i regularn膮 艣cian臋 drzew/krzew贸w(?). Poni偶ej powi臋kszenie cz臋艣ci z dworem. Niestety budynek jest bardzo s艂abo czytelny. Po lewej, na bastionie jaka艣 czworoboczna budowla, wygl膮daj膮ca jak wie偶a (relikt dworu Ramsz贸w?).

Powi臋kszenie dworu na kopcu




Informacje praktyczne


ADRES I KONTAKT
punktorbrak

CZAS
punktor Ogl膮dni臋cie ruin i obej艣cie kopca zajmuje ok. 25 minut.

WST臉P
punktor Wolny.


Zdj臋cie lidar Oleszyc
Zdj臋cie z lotniczego skanowania laserowego terenu dworu w Oleszycach


Po艂o偶enie i dojazd


Wschodnia cz臋艣膰 woj. podkarpackiego. 6 km na zach贸d od Lubaczowa, 30 km na p贸艂nocny wsch贸d od Jaros艂awia. Zobacz na mapie.
Wzg贸rze zamkowe znajduje si臋 zaraz za mostem przy wyje藕dzie z Oleszyc na Lubacz贸w. Jad膮c samochodem mo偶na zatrzyma膰 si臋 na ma艂ym parkingu przy wzg贸rzu.

GPS
Wsp贸艂rz臋dne geograficzne:

Otw贸rz w:  Google Maps,  Bing Maps,  Openstreet Maps
format D (stopnie):   N50.16629676掳, E23.04085355掳
format DM (stopnie, minuty):   50掳 9.9778056'N, 23掳 2.451213'E 
format DMS (stopnie, minuty, sekundy):   50掳 09' 58.67''N, 23掳 02' 27.07''E 


Dw贸 na zdj臋ciu z pocz. XX w.
Zdj臋cie dworu Oleszyce od p艂d.-wsch. z 1936 roku ze zbior贸w Barbary Bogusz. Elewacja boczna, wschodnia


Bibliografia



punktor Goszty艂a Marek, Proksa Micha艂 - Zamki Polski po艂udniowo-wschodniej
punktor Adamczyk Jan Leszek - Fortyfikacje sta艂e na polskim przedmurzu od po艂owy XV do ko艅ca XVII wieku
punktor Guerquin Bohdan - Zamki w Polsce
punktor Sa艂ka Dariusz, Furga艂a Tymoteusz - "Ksi臋cia G贸rka" - Bij膮ce Serce Oleszyc

Dw贸 na zdj臋ciu z pocz. XX w.
Zdj臋cie tej samej elewacji dworu Oleszyce z lat 30-tych XX wieku. Wej艣cie boczne dla s艂u偶by



Galeria zdj臋膰


Klikaj膮c w zdj臋cie otrzymasz jego powi臋kszenie w nowym oknie. Okno to mo偶na zamkn膮膰 klikni臋ciem w dowolny punkt POZA zdj臋ciem.

Oleszyce - Kopiec dworski Oleszyce - Makieta dworu XIX/XX-wiecznego przy ruinach Oleszyce - Fosa Oleszyce - Ruiny dworu Oleszyce - Odkopane ruiny dworu Oleszyce - Ruiny dworu Oleszyce - Ruiny z tarasem widokowym Oleszyce - Wej艣cie do piwnic Oleszyce - Taras widokowy Oleszyce - Ruiny dworu i taras nad nimi Oleszyce - Widok z kopca Oleszyce - Fosa Oleszyce - Resztki budynku gospodarczego przy kopcu
Zdj臋cia z 2021 roku, po pe艂nym zagospodarowaniu terenu dworskiego


Oleszyce - Panorama kopca dworskiego
Panorama wzg贸rza zamkowego w Oleszycach wykonana 8.04.2012 od strony po艂udniowej. Widoczny przed wzg贸rzem g艂az ustawiono wsp贸艂cze艣nie (XXI wiek). Autor zdj臋cia: Piotr Janowski.


Oleszyce - Zasypana piwnica Oleszyce - Wzg贸rze zamkowe Oleszyce - Pod li艣膰mi wida膰 ceg艂y Oleszyce - Resztki ceglanych mur贸w Oleszyce - Fosa
Zdj臋cia wykonane: jesieni膮 2001


Filmy wideo


Ruiny dworu w Oleszycach



Noclegi



Miniforum

Powr贸t na g贸r臋

Zapraszam do przesy艂ania swoich wypowiedzi i komentarzy odno艣nie opisywanego zamku. Ukazuj膮 si臋 one na stronie od razu po wpisaniu do formularza.

Ostatnie wpisy

  • Re: Re: Moje miasto Oleszyce       Autor:  Kris1978      Data:  2014-03-16 11:11:49
    to jak naprawde oleszyce wygladalo panie mieczyslawie
  • Re: Wzg贸rze zamkowe w Oleszycach       Autor:  Anonim      Data:  2014-03-15 14:43:36
    in co znalezli
  • Re: Moje miasto Oleszyce       Autor:  Kris1978      Data:  2014-03-15 14:38:26
    Hejka to prawda ze to co piekne w oleszyczac to jusz przeszlosc a zabytki to zniszczone i rozgrabione np.zamek czy cerkiew co roku niszczeje a zamek zostal nie odbudowany tylko zniszczony gdzie tu kolej losu jakich mamy rzadzacych naszym miastem ze mysla o sobie a nie o tym co za 20 czy 30 lat bedzie bo gdy nasze dzieci dorosna to nasza historia i ten piekny zamek co my pokarzemy naszym dzieciom.Pewnie tylko tyle co centrum czy nowa hale gimnastyczna a te historie to powoli zapomniemy ,bo nasi dziadkowie, i rodzice nie beda mieli komu te opowiadania bedzie mozna poswiecic.np palace sie oleszycze jak to naprawde bylo czemu tez stare oleszycze sie spalilo,ta stara kobieta co tak strasznie byla chora by ja uratowac to schowali ja pod most i tez sie spalila,czy np wielki ksiaze pan co sam przybyl koleja do oleszycz by na wlasne oczy zobaczyc jakie to zniszczenia byly po porzarze w oleszycach taka a historie wiem i wierze w nia a jesli ktos niewierzy to trodno ale trzeba byc dumny z tego co sie ma i zkat sie wywodzimy.pozdrawiam





Pow贸t do strony startowej
Powr贸t do strony startowej

(c) 2001-2024 bd - Kontakt - Polityka Prywatno艣ci
Wszelkie prawa do w艂asnych zdj臋膰 i tekst贸w zastrze偶one, nie mog膮 by膰 one wykorzystywane bez mojej zgody. Nie udzielam pozwolenia na kopiowanie opis贸w.