Zamek Wąbrzeźno

Wąbrzeźno
Średniowieczny zamek biskupi Fredeck





Ocena zabytku


Możesz ocenić:
Wąbrzeźno (woj. kujawsko-pomorskie) - Średniowieczny zamek biskupi Fredeck

Ocena obecnej atrakcyjności obiektu
3.5 stars
Średnia ocena: 3.3 na 5. Głosów: 35

       
    
 
Ocena nastawienia do turystów na terenie obiektu
3.5 stars
Średnia ocena: 3.5 na 5. Głosów: 25

       
    
 


Opis i stan obecny


Na sztucznie uformowanym półwyspie wyniesionym 25 metrów ponad jezioro Zamkowe znajdują się nikłe pozostałości zamku biskupiego zwanego niegdyś Fredek, Fredeck lub Friedeck. Zachowane w przyziemiu i pod ziemią fragmenty murów pozwoliły jednak odtworzyć wygląd całego założenia, składającego się z zamku wysokiego i obszernego przedzamcza. Prawdopodobne jest również istnienie trzeciego członu - przygródka od północy, ale odwierty archeologiczne wykazały tam zbyt duże zniszczenia nawarstwień kulturowych, aby cokolwiek stwierdzić. Ogólnie siedziba biskupów chełmińskich przypominała typowy zamek krzyżacki.
Najnowsze badania zweryfikowały pewne informacje na temat budowli. Niestety rozbiórka murów w XVIII/XIX stuleciu sięgnęła nawet fundamentów, więc niektóre kwestie pozostają nadal niewiadome.
ozdoba
Podziemny tunel
Podanie głosi, iż zamek w Wąbrzeźnie połączony był z dworem Cegenbergów w Cymbarku podziemnym przejściem biegnącym pod jeziorem.

Wielkość warowni była mniejsza niż uważano wcześniej. Zamek wysoki zbudowano z cegły na kamiennym fundamencie na planie zbliżonym do kwadratu, jego wymiary to 36 x 37/38 metrów. Posiadał 3 piętrowe skrzydła mieszkalne, a od wschodu zamknięty był murem obwodowym z bramą i wieżą. Główne skrzydło południowe z krużgankiem zbudowano najpóźniej, posiadało ono szerokość 10 m (z krużgankiem 13 m). Pozostałe dwa skrzydła miały ok. 9 metrów szerokości. Tylko południowe było podpiwniczone, tutaj na piętrze mieściła się kaplica św. Marka (od wschodu) i refektarz (od zachodu), na parterze pomieszczenia gospodarcze. Kaplica słynęła ponoć ze swego piękna, jednak po zniszczeniu i przebudowie w XVII wieku niczym się już nie wyróżniała. Nie da się określić rozplanowania pozostałych skrzydeł. Przypuszcza się, że parter skrzydła północnego miał funkcje mieszkalne dla służby, a parter zachodniego magazynowe. Poddasza tradycyjnie przeznaczano na spichlerze.
Pod refektarzem odkryto małe pomieszczenie, prawdopodobnie na piec typu hypocaustum. Relikty komory piecowej odkryto też we wschodniej części skrzydła północnego. Zachowane opisy wnętrz zamku Wąbrzeźno z XVII w. dowodzą, że umeblowanie było bardzo skromne. Komnaty zawierały tylko najpotrzebniejsze przedmioty, bez zbędnych rzeczy i ozdób.
Wieża główna jest położona na środku kurtyny wschodniej, czym nawiązuje do najstarszych założeń zamkowych zakonu krzyżackiego (od XIV wieku wieże takie stawiono tylko w narożnikach). Mogła mieć do 20 metrów wysokości. Pełniła zapewne role obronne, więzienne i prestiżowe. Wydaje się, że w tym przypadku funkcje militarne był mniej istotne, bo w przeciwieństwie do typowych wież obronnych wejście prowadziło z dziedzińca, a nie z wysokości 1.-2. piętra. Mury dochodzące do wieży od północy są dalej wysunięte niż mury południowe. Archeolodzy odkryli, iż jest to wynik przebudowy/odbudowy, oryginalnie mury wschodnie były położone w jednej linii. Zamek wysoki był otoczony murem obwodowym o grubości 2 metrów bez baszt. Przestrzeń między tym murem, a budynkami zamkowymi tworząca od wschodu kilkunastometrowy parcham (międzymurze) została wykorzystana w XVII wieku na postawienie 2 budynków w konstrukcji szachulcowej.
Warowne przedzamcze oddzielone od zamku wysokiego nadzwyczaj szeroką nawodnioną fosą z mostem zwodzonym miało kształt trapezu o wymiarach 117 × 65 m z dwiema wieżami w murach obwodowych. Na obrzeżach przedzamcza postawiono budynki gospodarcze: stajnie, spichlerze, wozownię, składnicę broni i amunicji. Od wschodu stał dom burgrabiego, który tak był opisywany: "murowany, trzciną pokryty, porysowany, drzwi czworo na zawiasach. W sieni komora, izdebka, w niej piec dobry, okna szklane dobre...".
Obecnie teren zamku Wąbrzeźno zamieniony został na urokliwy park miejski, z którego schodzi się do kąpieliska miejskiego. Z zamku wysokiego zachowały się przede wszystkim pozostałości ośmiobocznej wieży do wysokości 2 metrów, piwnica z fragmentami sklepienia w skrzydle południowym, odcinek muru obwodowego od wschodu i zachodu, fragmentaryczne odcinki budynku zachodniego, budynku na parchamie i potężny 2-metrowej grubości mur oporowy parchamu będący jednocześnie ścianą fosy, który sięgał prawie 4 metry w głąb podłoża. Większość z tego nie jest oczywiście widoczna dla turystów. Na przedzamczu natomiast całkowicie brak murów, w wykopach natrafiono tylko na negatywy porozbiórkowe murów zamkowych.

Zamek na obrazie z 1929
Zamek w Wąbrzeźnie - Obraz Bronisława Stańczewskiego z 1929 r.



Stara pocztówka z zamkirm
Przedwojenna pocztówka z ruinami zamku


Plany i rekonstrukcje

Powrót na górę strony

Plan całego zamku
Plan całego założenia zamkowego w Wąbrzeźnie wg Bogusza Wasika. A - zamek wysoki, B - warowne przedzamcze, C - hipotetyczne drugie przedzamcze/przygródek, 1 - wieża główna, 2 - skrzydło główne - południowe, 3 - relikt pieca w skrzydle północnym, 4 - międzymurze (parcham), 5 - dom szachulcowy z XVII w., 6 - drugi budynek na parchamie, 7 - szyja wjazdowa, 8 - skrzydło zachodnie, 9 - baszty przedzamcza, 10 - fosa, 11 - budynki na przedzamczu, 12 - most zwodzony, 13 - mur oporowy parchamu i fosy zamkowej (wysoki na 385 cm)

Plan całego zamku
Przekrój poprzeczny na osi północ - południe wg Bogusza Wasika. Widok od zachodu

Plan zamku wysokiego
Rzut przyziemia zamku wysokiego według M. Rzeczkowskiej-Sławińskiej. 1 - mur obwodowy, 2 - brama wjazdowa, 3 - wieża, 4 - schody na wieżę, 5 - dziedziniec ze studnią, 6 - krużganek murowany, 7 - pomieszczenia gospodarcze, 8 - magazyny, 9 - komnaty mieszkalne, 10 - sień.

Rzut piwnic zamku
Rzut piwnic zamku – inwentaryzacja z 1961 r. wg M. Rzeczkowskiej-Sławińskiej

Rekonstrukcja 3D zamku
Zamek w Wąbrzeźnie na początku XVII w. na rekonstrukcji 3D Pawła Moszczyńskiego (castles3d.pl) bazującej na powyższym planie.

Rekonstrukcja 3D
Ta sama rekonstrukcja P. Moszczyńskiego, widok znad jeziora, od południa

Rekonstrukcja lub stary widok zamku wabrzezno
Rekonstrukcja zamku wysokiego w Wąbrzeźnie wg. Bartłomieja Drejewicza
Źródło: Zamki i Obiekty Warowne Państwa Krzyżackiego, Robert Sypek, Agencja CB 2002




Historia, wydarzenia

Powrót na górę strony

Zamek Frydek/Friedecke zbudowano przy osadzie (lub mieście) Wambrez z inicjatywy biskupa Hermana von Prizna na początku XIV wieku. Miał on duże znaczenie jako ośrodek osadnictwa i lokalnej władzy. Był centrum religijnym, a w czasach wojny schronieniem dla okolicznej ludności. Wcześniej w Wąbrzęźnie istniał drewniany gródek - strażnica krzyżacka, ale raczej nie w tym samym miejscu, bo archeolodzy nie zlokalizowali jej śladów na Górze Zamkowej.

punktor 1246 r. - Krzyżacy, w osobie wielkiego mistrza Henryka Hohenlohe, przekazali Wambrez z drewnianym gródkiem biskupowi chełmińskiemu Chrystianowi.
punktor lata 1303-1311 - po zniszczeniu osady przez Prusów rozpoczęto budowę murowanej warowni
punktor 1321 r. - ostateczne zakończenie prac przy zamku. Budowla jest wspomniana przy okazji pobytu w Wąbrzeźnie ówczesnego biskupa Mikołaj Afri. Składała się z trójskrzydłowego zamku wysokiego na planie kwadratu z wewnętrznym dziedzińcem. Od wschodu zamykał go mur obwodowy z wysoką ośmioboczną wieżą. W drugim etapie od północnego wschodu założono przedzamcze otoczone murem z dwiema basztami. Hipotetycznie w kolejnym etapie zaadaptowano sąsiednie wzniesienie na drugie przedzamcze.
punktor 1330 r. - walki polsko - krzyżackie dotknęły i Wąbrzeźno. Prawdopodobnie zamek uszkodziły wojska króla Władysława Łokietka
punktor 1388 r. - w kronice Jana z Posilge istnieje wzmianka, że na skutek bardzo złej pogody (ulewy) zawaliły się dwie wieże na przedzamczu
punktor 20.08.1410 r. - zarządzający zamkiem biskup Arnold złożył hołd polskiemu królowi. Wcześniej sprzyjał on Krzyżakom dając schronienie rycerzom zakonnym z Brodnicy
punktor 1414 r. - dokument wymieniający szkody podczas walk polsko - krzyżackich podaje że "całkowicie spalonych zostało 6 wsi, a także biedne miasto Frydek". Zamek zapewne też ucierpiał
punktor 1422 r. - kolejne zniszczenia Wąbrzeźna podczas zmagań polsko-krzyżackich
punktor 1454 r. - zamek został zdobyty przez Polaków, lecz 10 lat później odebrali go Krzyżacy pod dowództwem Czecha - Bernarda Szumborskiego
punktor 1466 r. - Wąbrzeźno znalazło się w granicach Polski jako część Prus Królewskich. W czasie wojny z Krzyżakami zamek był niszczony kilkukrotnie, ale zawsze odbudowano go i nadal pełnił funkcję siedziby biskupów chełmińskich
punktor 1499 r. - w warowni wystawiono pierwszy po odbudowie dokument biskupi, co świadczyło o zakończeniu prac
punktor 1534 r. - biskup Jan Dantyszek wystawił miastu przywilej prawa chełmińskiego i oddał część biskupiego majątku, m.in. 56 morgów należących do zamku.
punktor 1599 r. - gdy na terenie Pomorza zapanowała śmiertelna zaraza, Wąbrzeźno stało się bezpieczną przystanią. Biskupi udzielali na zamku schronienia m.in. zakonnikom z Torunia
punktor lata 1611-1613 - za rządów biskupa Macieja Konopackiego, nastąpiła barokowa rozbudowa obiektu. Na międzymurzu od wschodu powstały dwa budynki otaczające wjazd. Przetrwały relikty północnego, świadczące iż miał on konstrukcję szachulcową
punktor 1614 r. - wizytujący zamek biskup Andrzej Olszowski stwierdził, że kaplica zamkowa pod wezwaniem św. Marka należy do najpiękniejszych w państwie
punktor 1626 r. - podczas wojny trzydziestoletniej Szwedzi częściowo zniszczyli budowlę
punktor 1646 r. - ówczesna lustracja przedstawia bardzo zły stan zamku
punktor 1655 r. - niektóre źródła mówią o zniszczeniu zamku w Wąbrzeźnie przez Szwedów. Ponoć tak długo ostrzeliwali warownię ze wzgórza noszącego do dziś nazwę Szaniec aż doprowadzili do wielkiego pożaru. Nowsze badania wykazały jednak, iż zamek nie został całkowicie zniszczony, a wspomniany ostrzał dotyczył prawdopodobnie miasta, które faktycznie wtedy spłonęło
punktor 1676 r. - ówczesna relacja mówi o dużych zniszczeniach: "zamek zgoła spustoszony, ani okien ani drzwi nie masz, pokoje tak zniszczone, że w żadnym mieszkać nie może, atoli naprawa gdyby była prędka, jeszcze by się mogło niektóre pokoje utrzymać"
punktor 1700 r. - częściowo rozebrano mury zamkowe i użyto ich do odbudowy spalonego kościoła farnego w Wąbrzeźnie
punktor 1723 r. - ówczesna lustracja stwierdza: "Ab antiquo zdezelowany, w nim nie masz nic, tylko mury stoją puste". w tym czasie ruiny dzierżawił karczmarz, który na Górze Zamkowej uprawiał warzywa
punktor 1792 r. - władze pruskie odebrały prawa do zamku i Wąbrzeźna biskupom chełmińskim. Król pruski Fryderyk podjął decyzję o całkowitej rozbiórce murów na potrzeby miasta, co doprowadziło do zniknięcia zamku z powierzchni ziemi. Następnie zaborcy zmienili nazwę Wąbrzeźno na Briesen
punktor 1869 r. - intensyfikacja prac rozbiórkowych
punktor 1920 r. - po wykupieniu Góry Zamkowej od niemieckiego właściciela, polskie władze postanowiły stworzyć w tym miejscu park
punktor1940 r. - pierwsze prace badawcze w ruinach podjęli Niemcy podczas budowy ośrodka dla młodzieży z Hitlerjugend (kuźnia elit niemieckich - wielbiciele Adolfa Hitlera i praworządności w Europie)
punktor lata 60 XX w. - pierwsze polskie prace badawcze w wąbrzeskich ruinach. Sporządzono wtedy inwentaryzację zabytku
punktor 2010-2011 - badania archeologiczne Instytutu Archeologii Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu pod kierunkiem dr. hab. Marcina Wiewióry

Zdjęcie lidar Wąbrzeźna
Zdjęcie z lotniczego skanowania laserowego terenu zamkowego w Wąbrzeźnie. A - zamek wysoki, B - przedzamcze, C - wieża, D - fosa. E - być może drugie przedzamcze, F - Jezioro Zamkowe



Legendy i podania

Powrót na górę strony

Wg legend zamek posiadał tunel łączący go ze wsią Cymbark po drugiej stronie jeziora Zamkowego. Podziemny (i podwodny) korytarz miał być jakoby wykorzystany podczas oblężenia w czasie potopu szwedzkiego. Gdy obrońcom kończyły się zapasy żywności i amunicji opuścili nim warownię. Szwedzi mocno zdziwili się, gdy w otoczonym zamku nikogo nie zastali, ale tajnego przejścia nie odnaleźli.

Inne opowieści dotyczą strażnika biskupich skarbów ukrytych w ruinach. Gdy jeden z okolicznych chłopów zaczął na odbudowę swojego domu pozyskiwać cegły z zamkowych piwnic (resztę budowli już rozebrano wcześniej) usłyszał dziwne odgłosy. Wszedł głębiej i zobaczył zjawę o wyglądzie czarnego psa z białymi kłami i płonącymi oczami. Był to ponoć duch pilnujący wielkich skarbów, ale po opowieściach przerażonego chłopa, któremu jakoś udało się uciec, nikt więcej nie odważył się szukać tych skarbów.

Zdjęcie zamku z XX w.
Zdjęcie ruin zamku z początku XX wieku



Informacje praktyczne


ADRES I KONTAKT
punktorbrak

CZAS
punktor Oglądnięcie wzgórza zamkowego zajmuje ok. 15 minut.

WSTĘP
punktor Wolny.

Zdjęcie zamku z 1939
Zdjęcie ruin zamku Wąbrzeźno z 1939 roku


Położenie i dojazd


Północno - wschodnia część woj. kujawsko-pomorskiego. 33 km na północny wschód od Torunia. Zobacz na mapie.
Zamek leży na północno-zachodnich peryferiach miasta. Z rynku należy iść ulicami Sikorskiego, Grudziądzką i Podzamczem. Samochodem można stanąć przy samym podzamczu.

GPS
Współrzędne geograficzne:

Otwórz w:  Google Maps,  Bing Maps,  Openstreet Maps
format D (stopnie):   N53.2835230187°, E18.9386864674°
format DM (stopnie, minuty):   53° 17.011381122'N, 18° 56.321188044'E 
format DMS (stopnie, minuty, sekundy):   53° 17' 00.68''N, 18° 56' 19.27''E 


Ruiny na starym zdjęciu
Zdjęcie ruin zamku Wąbrzeźno z 1939 roku


Bibliografia



punktor Antkowiak Włodzimierz, Lamparski Piotr - Zamki i strażnice krzyżackie ziemi chełmińskiej
punktor Guerquin Bohdan - Zamki w Polsce
punktor Haftka Mieczysław - Zamki krzyżackie w Polsce. Szkice z dziejów
punktor Kajzer Leszek, Kołodziejski Stanisław, Salm Jan - Leksykon zamków w Polsce
punktor Sypek Robert - Zamki i obiekty warowne Państwa Krzyżackiego cz. 1

Góra Zamkowa na starym zdjęciu
Zdjęcie Góry Zamkowej w Wąbrzeźno z 1939 roku


Galeria zdjęć


Klikając w zdjęcie otrzymasz jego powiększenie w nowym oknie. Okno to można zamknąć kliknięciem w dowolny punkt POZA zdjęciem.

Wąbrzeźno - Pozostałości zamku Wąbrzeźno - Resztki wieży Wąbrzeźno - Teren zamkowy Wąbrzeźno - Najwyższy fragment murów Wąbrzeźno - Zachowane mury Wąbrzeźno - Zachowane mury Wąbrzeźno - Pofałdowane wzgórze zamkowe Wąbrzeźno - Dawne podzamcze Wąbrzeźno - Widok na wzgórze zamkowe od strony jeziora
Zdjęcia wykonane: latem 2003


Filmy wideo


Zamek Biskupów Chełmińskich w Wąbrzeźnie - rekonstrukcja 3D




Wąbrzeźno i teren zamkowy z drona



Noclegi


punktor Wąbrzeźno - Hotel OAZA, ul. 1 Maja 37 A, tel. (056) 687 15 21,
punktor Wąbrzeźno - MKS Unia, ul. Tysiąclecia 3, tel. (056) 688 16 36, 688 09 47
punktor Wąbrzeźno - Pole namiotowe na Podzamczu – Wąbrzeski Dom Kultury tel. (056) 688 17 27

Proponujemy wyszukanie noclegu w opisywanej miejscowości lub jej okolicy w serwisach noclegowych. Oferty cenowe online są zwykle atrakcyjniejsze niż rezerwacje telefoniczne!


oferta noclegowa 1       

Miniforum

Powrót na górę

Zapraszam do przesyłania swoich wypowiedzi i komentarzy odnośnie opisywanego zamku. Ukazują się one na stronie od razu po wpisaniu do formularza.

Ostatnie wpisy

  • Re: Fosa.       Autor:  Zenek      Data:  2010-02-23 22:37:21
    Byla tam fosa?
  • Re: Rewitalizacja, dzieje miasta.       Autor:  Historyk      Data:  2009-12-26 16:20:45
    Szanowny Panie:
    1. Nie da się w żaden sposób udowodnić, kiedy Wąbrzeźno otrzymało prawa miejskie, skoro tego dokumentu nie ma, ani jego kopii, falsyfikatu, odpisu itd. Pan J. Baciński istotnie odwalił kawał dobrej roboty opisując dzieje zamku, nie uniknął jednak błędów, bo zapomniał o inwentarzu zamku z 1535, mimo, że nzajduje się on w zasobach wąbrzeskiej biblioteki (a więc kwerenda poniżej krytyki)
    2.Rewit­alizacja jest istotnie "molochowatą inwestycją" ale nie jest nieudolna, została zastosowana do potrzeb mieszkańców (były konsultacje).
    3. Zajmowałem się swego czasu toponomastyką, i wiem, że dawna, niemiecka nazwa ul. Matejki to Wallstrasse (dosł. Wałowa, czyli ul. Podmurna), a więc mury miasta biegły wzdłuż tej ulicy, a każdy kto zna Wąbrzeźno wie, że ul. Matejki i kościół MB Królowej Polski to nie to samo. Nadto wiadomo, że rynek sięgał kiedyś aż po ul. Mestwina, czemu więc fosa i mury pośrodku rynku?
    4. Deptak jest potrzebny, jesteśmy jedynym miastem powiatowym w ziemi chełmińskiej, przez rynek którego jeżdżą samochody.
    5. Przechadzać się po nim będą mieszkańcy miasta i turyści.
    6. Nie można twierdzić, że wolą Podzamcze czy Przydwórz (a nie Przydworze - wiedza o omawianych miejscowościach jest mile widziana), skoro dotychczas nie było deptaku.
    7. Na temat gospodarki, kasy miejskiej itp. nie będę się wypowiadał, są od tego bardziej kompetente osoby, które udowodnią Panu słuszność decyzji o rewitalizacji.
    8. Co do zamku, to odbudowanie go (a w praktyce widząc ruiny byłaby to budowa od podstaw) byłoby porywaniem się z motyką na słońce, a ponadto w planach są badania archeologiczne Góry Zamkowej, zabezpieczenie reliktów, oraz budowa wieży widokowej. Czyli częściowa rekonstrukcja zamku.
    9. Skąd informacje o trasie tunelu w stronę ogródków działkowych? Cała dotychczasowa literatura mówi o kaplicy św. Marka w Cymbarku (błagam, tylko niech Pan nie powtarza tej śmiesznej wiadomości, że łączył on zamki w Wąbrzeźnie i Radzyniu bo to bzdura).
  • Rewitalizacja, dzieje miasta.       Autor:  koljac      Data:  2009-12-05 13:17:14
    Tak więc władze miasta przeprowadzając rewitalizację przyznały się do błędu który popełniły wyśmiewając propozycję Pana Jarosława Bacińskiego sprzed kilku lat jak i wówczas lekceważąc Jego dzieło pisarskie o zamku i dziejach miasta. Udowodnił On wówczas że prawa miejskie nadano nie tak jak władze podają obecnie ale 1331 w rok po pożarze który pochłonoł miasto.
    Rewitali­zacja dzisiejsza to nieudolna molochowata inwestycja.
    Mias­to w dawnych czasach otoczone było murem obronnym, fosa miejska przebiegała na wprost wyjścia z kościoła głównego na rynku, nikt tego nie bada i nie dokumentuje.
    Czy mieszkańcom miasta jest potrzebny deptak na taką skalę?
    Pytam kto będzie się tam przechadzał?
    Ka­żdy woli podzamcze czy Przydworze w lato.
    Za te pieniądze można było wybudowac kamienicę dla oczekujących na mieszkania komunalne.
    Miast­o posprzedawało co mogło i co przynosiło zyski a teraz kasa pusta.
    Pieniądz­e wydane na odbudowę zamku bym zrozumiał ale na deptak?
    Ten zamek to by było coś co mogło by miastu w przyszłości zagwarantowac zyski.
    Jeżeli chodzi o wyjście tajemne z zamku to było, jak w każdej warowni w ówczesnych czasach ale biegło w kierunku dawnej cegielni i dalej w kierunku ogródków działkowych, tych pierwszych.





Powót do strony startowej
Powrót do strony startowej

(c) 2001-2024 bd - Kontakt - Polityka Prywatności
Wszelkie prawa do własnych zdjęć i tekstów zastrzeżone, nie mogą być one wykorzystywane bez mojej zgody. Nie udzielam pozwolenia na kopiowanie opisów.