Wieczorem stan臋li艣my w Zawadzie (...) zostawi艂em w ober偶y pa艅stwa Wola艅skich, a sam poszed艂em do pa艂acu. Powierzchowno艣膰 jego zastanowi艂a mnie, bo nic dot膮d podobnego nie widzia艂em. Ta budowa po ka偶dym rogu ma wie偶yczk臋 i podobna jest do meczetu, ile w rysunkach zdarzy艂o si臋 je widzie膰. Ogr贸d 艂adny, nowo za艂o偶ony otaczaj膮. Wewn膮trz dom w dziwnie pi臋knym gu艣cie ubrany. Pan Raczy艅ski podr贸偶owa艂, wiele rzeczy z zagranicy przywi贸z艂, szczeg贸lnie z W艂och, mn贸stwo pi臋knych obraz贸w.
Franciszek Ksawery Prek, malarz i pami臋tnikarz, zapiski z roku 1826


Ocena zabytku


Mo偶esz oceni膰:
Zawada (woj. podkarpackie) - Zamek szlachecki przebudowany w neogotycki pa艂ac

Ocena obecnej atrakcyjno艣ci obiektu
艢rednia ocena: 3.3 na 5. G艂os贸w: 47 3.5 stars
           
 
Ocena nastawienia do turyst贸w na terenie obiektu
艢rednia ocena: 2.5 na 5. G艂os贸w: 46 2.5 stars
           
 


Opis i stan obecny


We wsi Zawada nad rzek膮 Zawadka, tu偶 przy g艂贸wnej drodze Rzesz贸w - Tarn贸w, stoj膮 resztki neogotyckiego obecnie zamku - pa艂acu. S膮 one otoczone rozleg艂ym parkiem i murem. Wida膰, 偶e budowla mia艂a ciekaw膮 architektur臋, szkoda 偶e zachowa艂a si臋 tylko jedna z czterech cylindrycznych baszt. Poza tym, jest jeszcze kaplica, ceglana brama i budynek gospodarczy. Do baszty przylega wie偶yczka z klatk膮 schodow膮. Obiekt zaro艣ni臋ty od ty艂u wysokimi chwastami niszczeje. Obok zamku znajduje si臋 mocno zrujnowany dw贸r Raczy艅skich z pocz. XX w., a przy drodze stoi karczma z XIX w. Obok wida膰 star膮 bram臋 wjazdow膮 do zamku - pa艂acu.

ozdoba
List w艂a艣ciciela zamku Zawada - Atanazego Raczy艅skiego do redakcji Przyjaciela Ludu

Pragn膮c zado艣膰 uczyni膰 偶膮daniu redakcyi Przyjaciela Ludu, kt贸re w Nrze 20 z r. 1838 tego czasopisma wyczytuj臋, udzielam nast臋puj膮cych wiadomo艣ci o zamku, czyli raczej zameczku r Zawadzie. Pomieszkanie to by艂o w wieku XVI. i XVII. siedzib膮 familii Lig臋z贸w, w贸wczas zamo偶nej i 艣wietnej.
Staro偶ytno艣膰 tutejszych mur贸w za艣wiadcza ich struktura, a jeszcze bardziej odwieczne d臋by, kt贸re si臋 roznios艂y na wa艂ach,jakiemi ten zamek by艂 otoczony, i kt贸re, ile ich tylko by艂o, 艣wi臋cie zachowa艂em; lubo tacz臋艣膰 wa艂贸w, kt贸ra z drzew tych by艂a ogo艂ocona, musia艂a zosta膰 zr贸wnana, dla wilgoci, jak膮 w murach utrzymywa艂a. Zawada, wraz z miasteczkiem D臋bica i w艣iami do tego maj膮tku nale偶膮cemi, przesz艂a przez sukcessy臋 w dom Prebendowskich, a Henryka Dorota, jedyna c贸rka Jerzego Prebendowskiego, podskarbiego w. k., wnios艂a te dobra w dom xi膮偶膮t Radziwi艂艂贸w, wszed艂szy w 艣luby ma艂偶e艅skie w r. 1714 z Janem Miko艂ajem xieciem Radziwi艂艂em; Dzi艣 za艣 s膮 one w艂asno艣ci膮 mojej 偶ony, c贸rki i sukcessorki xiecia Dominika Radziwi艂艂a, krayczyca litewskiego, wnuka wy偶. wzmiankowanej Doroty z Prebendowrskich primo voto Radziwi艂艂贸wej, secundo marsza艂k贸wej Bieli艅skiej.
Gdy w r. 1819 maj膮tek ten obj膮艂em, zasta艂em zameczek zawadzki po cz臋艣ci ruin膮, po cz臋艣ci sk艂adem zbo偶a. Wie偶e dwie r贸wne by艂y z ziemi膮, inne dwie nie mia艂y tej wysoko艣ci, jak dzi艣. W r. 1820. przedsi臋wzi膮艂em restauracy臋, a po cz臋艣ci nowe wystawienie rozsypanych mur贸w. Facyata strony wschodniej jest wed艂ug planu architekta Schinkel, kt贸remu Prussy winne odrodzenie architektury, tej podobno naj艣wietniejszej ga艂臋zi sztuk wyzwolonych; inne za艣 strony zosta艂y wyko艅czone za moim rysunkiem. Przystawa poboczna ca艂kiem jest nowa; lecz g艂贸wny budynek zupe艂nie w dawnym kszta艂cie zachowany. Ostatni 艣lad posiadania tego maj膮tku przez Lig臋z贸w nie jest zbyt dawnym, gdy偶 legata ko艣cielne tej familii przechodz膮 r. 1700.
Ko艣ci贸艂 zawadzki nie mniej zdaje sie by膰 starym jak zamek; a we w艣i Pustyni, do pa艅stwa d臋bickiego nale偶膮cej, znajduje sie dot膮d kapliczka z drzewa modrzewiowego, w kt贸rej S. Stanis艂aw nabo偶e艅stwo mia艂 odbywa膰.
呕a艂uj臋 mocno, i偶 ciekawszych szczeg贸艂贸w da膰 nie umiem, i dziwi膰 si臋 bynajmniej nie bede, je艣li podane teraz przeze mnie, nie b臋d膮 uznane godnemi zaj臋cia miejsca w czasopi艣mie tak interesuj膮cem, jak jest Przyjaciel Lud.


Z Zawady dnia 30. Maja 1839. A. Raczy艅ski


Rysunek z pisma Przyjaciel Ludu 1838 r.
"Zamek Zawada w Galicyi, w艂asno艣膰 hrab. Atanazego Raczy艅skiego". Rysunek z pisma Przyjaciel Ludu 1838 r.


Plany i rekonstrukcje



Elewacja frontowa w latach mi臋dzywojennych
Elewacja frontowa zamku - pa艂acu Zawada w latach mi臋dzywojennych
殴r贸d艂o: Spacerkiem po gminie D臋bica. Przewodnik turystyczno-krajoznawczy, Ewa Go艂膮b, Artur Resler, PUW Roksana D臋bica 1997


Zawada na austriackiej mapie  z ok. 1770 r.
Zawada na austriackiej mapie z ok. 1770 r. Wida膰, 偶e budowla stoi na okr膮g艂ym wzniesieniu, a rysownik stara艂 si臋 wiernie odda膰 jej kszta艂t. W podobny graficznie spos贸b przedstawiane s膮 na tej mapie czterowie偶owe lub czterobastionowe twierdze. Na po艂udniowym wschodzie wida膰 folwark.

Mapa z ok. 1860 r.
Mapa z ok. 1860 r. przedstawiaj膮ca za艂o偶enie zamkowe w Zawadzie


Dok艂adniejsza mapa z  1849 r.
Dok艂adniejsza mapa z 1849 r.



Historia, wydarzenia

Powr贸t na g贸r臋 strony

Pierwotny zameczek, czy te偶 dw贸r obronny w Zawadzie (wie艣 wymieniana jest przez Jans D艂ugosza), wznie艣li Lig臋zowie w po艂owie XVI w., prawdopodobnie kasztelan wi艣licki i starosta biecki Miko艂aj Lig臋za. Rozbudowa obiektu w okaza艂y zamek nast膮pi艂a w XVII w. za spraw膮 Achacego Wojciecha Lig臋zy. P贸藕niej, bior膮c za 偶on臋 Felicj臋 Lig臋z臋, w艂a艣cicielem Zawady zosta艂 Jan Walewski. Jego syn na pocz膮tku XVIII wieku przekaza艂 j膮 Janowi Jerzemu Przebendowskiemu, podskarbiemu koronnemu. W wyniku kolejnych maria偶y zamek przej臋li Radziwi艂艂owie, kt贸rzy posiadali w okolicy spory maj膮tek zwany "pa艅stwem d臋bickim".

Zamek Zawada na rycinie M. St臋czy艅skiego
Zamek Zawada na rycinie M. St臋czy艅skiego z XIX w.

ozdoba
Atanazy Raczy艅ski
Pochodzi艂 z Wielkopolski z rodu kt贸ry ur贸s艂 do rangi magnackiej w XVIII wieku. Gniazdem Raczy艅skich herbu Na艂臋cz by艂 pi臋kny pa艂ac w Rogalinie. Do Ma艂opolski Raczy艅ski trafi艂 dzi臋ki posagowi swej ma艂偶onki Anny Radziwi艂艂贸wny. Podczas przebudowy starego zamku w Zawadzie pok艂贸ci艂 si臋 z 偶on膮, kaza艂 wi臋c nad wej艣ciem umie艣ci膰 po prawej stronie napis "Anna z Radziwi艂艂贸w Raczy艅ska, w艂a艣cicielka", a po lewej "Atanazy Raczy艅ski, administrator". Tak si臋 z艂o偶y艂o, 偶e z pa艂acu niewiele zosta艂o, ale ten napis przetrwa艂. Anna przebywa艂a w nowym pa艂acu spor膮 cz臋艣膰 偶ycia, Atanazy bywa艂 znacznie rzadziej. W 1826 r. z ziem rodowych utworzy艂 ordynacj臋 obrzyck膮 (14 tys. hektar贸w ziemi), p贸藕niej wyjecha艂 do Berlina, uleg艂 wynarodowieniu i zosta艂 tam pochowany. Jego syn Karol Edward sprzeda艂 berli艅ski pa艂ac Raczy艅skich w 1881 roku, na kt贸rego miejscu wybudowano gmach Reichstagu - niemieckiego parlamentu.

W 1816 roku Zawad臋 przej膮艂 Atanazy Raczy艅ski z Ma艂aszyna, ambasador Prus w Lizbonie i Madrycie. Sam zamek zawadzki by艂 w ruinie. Pozosta艂y tylko dwie baszty (z czterech).
W 1821 r. Atanazy Raczy艅ski rozpocz膮艂 przebudow臋 siedziby obronnej w pa艂ac w stylu neogotyckim wg projekt贸w w艂asnych i s艂ynnego niemieckiego architekta Karla Schinkela. Po zako艅czeniu prac budowla posiada艂a podobny wygl膮d jak zamek z 4 basztami oraz wn臋trza ozdobione dekoracj膮 stiukow膮 i polichromi膮 wykonan膮 przez Franciszka K. Marynowskiego. Od strony p艂d. - zach. dobudowano dodatkowe skrzyd艂o ze schodkowatymi szczytami i to ono przetrwa艂o do dzi艣.
Nowy pa艂ac mia艂 stanowi膰 letni膮 rezydencj臋 dla prymasa Ignacego Raczy艅skiego, ale ostatecznie zamieszka艂 on w pa艂acu w Brzozowie. S艂ynna by艂a bogata kolekcja dzie艂 sztuki oraz biblioteka w Zawadzie, cho膰 zbiory Raczy艅skich by艂y tu kr贸tko.
W 1914 r. podczas dzia艂a艅 wojennych obiekt zosta艂 zniszczony. Najpierw zaj臋li go Austriacy, kt贸rzy w oknach przygotowali stanowiska strzelnicze. Po ich odej艣ciu moskale (2. pu艂k kozak贸w do艅skich) podpalili zamek. W nast臋pnym roku zrobili to samo. W艂a艣cicielem by艂 wtedy Roger Adam Raczy艅ski.
W okresie mi臋dzywojennym ruin臋 odremontowano, a obok Raczy艅scy postawili dw贸r w typie willi 艣r贸dmiejskiej. Ostatnim w艂a艣cicielem Zawady by艂 zmar艂y w 1993 prezydent Polski na uchod藕stwie i przedwojenny ambasador w Londynie hrabia Edward Raczy艅ski, kt贸ry utworzy艂 przy pa艂acu stadnin臋 koni. Cz臋sto bywa艂 on w Zawadzie, tutaj go艣ci艂 np. Kazimier臋 I艂艂akowicz贸wn膮, poetk膮 i sekretark臋 marsza艂ka J贸zefa Pi艂sudskiego.
Po II wojnie 艣w. komuni艣ci na terenie pa艂acowym za艂o偶yli PGR pozostawiaj膮c stadnin臋. Po 1989 r. teren pa艂acowy wykupi艂a osoba prywatna.


Zamek - pa艂ac Raczy艅skich, na zdj臋ciu  A. Friedricha
Zamek - pa艂ac Raczy艅skich, na zdj臋ciu A. Friedricha z 1905 r. Po prawej zachowana do dzi艣 cz臋艣膰 budowli



Legendy i podania

Powr贸t na g贸r臋 strony

Legenda zwi膮zana z Zawad膮 dotyczy czas贸w gdy panem by艂 tu kasztelan Miko艂aj Lig臋za. Wystawi艂 on dla siebie nagrobek w ko艣ciele farnym w Bieczu. Nie lubi艂 bowiem swojej rezydencji w Zawadzie i zwykle przebywa艂 w Bieczu lub Gorlicach. W ko艅cu postanowi艂 postawi膰 tu nowy, wielki zamek. Tak te偶 si臋 sta艂o i Lig臋za przebywa艂 w Zawadzie znacznie cz臋艣ciej. Pewnego razu w nocy przyszed艂 do niego sam diabe艂 i w ostrych s艂owach wypomina艂 mu, 偶e postawi艂 nagrobek w Bieczu, a nie w Zawadzie. Kasztelan prze偶egna艂 si臋 i skropi艂 diab艂a 艣wi臋cona wod膮, na co ten czym pr臋dzej uciek艂. Kolejnej nocy sytuacja powt贸rzy艂a si臋. M艣ciwy diabe艂 postanowi艂 wi臋c w burzliw膮 noc spali膰 zamek, ale 偶e by艂 on po艣wi臋cony to nie ima艂y si臋 go diabelskie sztuczki. Postawi艂 wi臋c przy zamku dwie wielkie mogi艂y. Wsta艂o s艂o艅ce, jednak w zamku wci膮偶 by艂o ciemno, bo mogi艂y zas艂ania艂y ca艂kowicie okna. Miko艂aj Lig臋za 艣ci膮ga艂 do Zawady wielu uczonych i bieg艂ych w sztukach magicznych, nikomu jednak nie uda艂o si臋 ruszy膰 mogi艂. Sta艂y a偶 do dnia, w kt贸rym kasztelan zmar艂.


Poczt贸wka  z ok. 1920 r.
Poczt贸wka z ok. 1920 r. Skrzyd艂o boczne zamku w Zawadzie, wida膰 spore zniszczenia


Poczt贸wka  z pocz膮tku XX wieku
Poczt贸wka z pocz膮tku XX wieku


Poczt贸wka z zamkiem Zawada z serii jak wy偶ej
Poczt贸wka z zamkiem Zawada z serii jak wy偶ej


Informacje praktyczne


ADRES I KONTAKT
punktorbrak

CZAS
punktor Ogl膮dni臋cie zamku, pa艂acu i bramy zajmuje ok. 30 minut.

WST臉P
punktor Wst臋p jest raczej zabroniony, ale chyba mo偶na wej艣膰, najlepiej pr贸bowa膰 w weekend.


Po艂o偶enie i dojazd


Zachodnia cz臋艣膰 woj. podkarpackiego. 4 km na wsch贸d od D臋bicy. Zobacz na mapie.
Obiekt 艂atwo zlokalizowa膰 bowiem mury otaczaj膮ce park zamkowy s膮 tu偶 przy szosie, po prawej stronie (patrz膮c od strony Rzeszowa) jest natomiast karczma. Dostali艣my si臋 tam w sobot臋, gdy okolica by艂a ca艂kowicie wyludniona. Mo偶na przej艣膰 przez mur przy g艂贸wnej bramie przy szosie, kt贸ra jest chyba stale zamkni臋ta. Normalne wej艣cie jest przez zak艂ad od strony bocznej ulicy. Jad膮c samochodem mo偶na zaparkowa膰 ko艂o karczmy lub podjecha膰 pod bram臋 zak艂adu.

GPS
Wsp贸艂rz臋dne geograficzne:

Otw贸rz w:  Google Maps,  Bing Maps,  Openstreet Maps
format D (stopnie):   N50.05769167掳, E21.48039722掳
format DM (stopnie, minuty):   50掳 3.4615002'N, 21掳 28.8238332'E 
format DMS (stopnie, minuty, sekundy):   50掳 03' 27.69''N, 21掳 28' 49.43''E 



Bibliografia



punktor Frazik J贸zef - Zamki i budownictwo obronne ziemi rzeszowskiej
punktor Go艂膮b Ewa, Resler Artur - Spacerkiem po gminie D臋bica. Przewodnik turystyczno-krajoznawczy


Zdj臋cie z okresu zniszczenia budowli przez Moskali
Zdj臋cie z okresu zniszczenia budowli przez Moskali. Wida膰 wojsko austro-w臋gierskie


Fotogaleria


Klikaj膮c w zdj臋cie otrzymasz jego powi臋kszenie w nowym oknie. Okno to mo偶na zamkn膮膰 klikni臋ciem w dowolny punkt POZA zdj臋ciem.

Zawada - Pozosta艂o艣ci zamku Zawada - Za ocala艂膮 baszt膮 znajdowa艂a si臋 kaplica Zawada - Zamek Zawada - Zamek Zawada - Brama, a za ni膮 budynek gospodarczy Zawada - Mury z przypor膮 Zawada - Od ty艂u wszystko pro艣ni臋te jest wysokimi chwastami Zawada - Pa艂acyk Raczy艅skich obok zamku

Zdj臋cia wykonane: latem 2002, a poni偶sze autorstwa Tomasza R贸偶owskiego jesieni膮 2003 (wi臋cej)

Zawada - Zamek Zawada - Widok z parku Zawada - Zbli偶enie na wie偶臋 Zawada - Widok z karczmy na bram臋 wjazdow膮



Noclegi


punktor D臋bica - Halina Kli艣, Stasi贸wka 107, tel. (0.14) 682 30 50
punktor D臋bica - Maria i J贸zef Lig臋scy, Stasi贸wka 147 B, tel. (014) 682 30 54
punktor D臋bica - Hotel "Wis艂oka", ul. Kwiatkowskiego 2, tel.( 0...14) 681 37 90

Miniforum

Powr贸t na g贸r臋

Zapraszam do przesy艂ania swoich wypowiedzi i komentarzy odno艣nie opisywanego zamku. Ukazuj膮 si臋 one na stronie od razu po wpisaniu do formularza.

Ostatnie wpisy

  • Aktualnie       Autor:  Joanna      Data:  2023-03-24 11:26:41
    Niestety od wielu lat nie mo偶na wej艣膰 na teren obiektu. By艂a posiad艂o艣膰 Raczy艅skich oddana za bezcen prywatnemu w艂a艣cicielowi. Na obecn膮 chwil臋 to obraz n臋dzy i rozpaczy. Niestety.
  • dfg       Autor:  dfg      Data:  2021-10-06 23:01:42
    dfg
  • Re: Re: jaki film?       Autor:  pawel.k      Data:  2014-12-23 09:16:28
    I skrzypce przestaly grac





Pow贸t do strony startowej
Powr贸t do strony startowej

(c) 2001-2023 bd - Kontakt - Polityka Prywatno艣ci
Wszelkie prawa do w艂asnych zdj臋膰 i tekst贸w zastrze偶one, nie mog膮 by膰 one wykorzystywane bez mojej zgody. Nie udzielam pozwolenia na kopiowanie opis贸w.